ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ (1898-1990 μ.Χ)
Ένας μεγάλος γιός της Θήβας
Κατσέλης Γεώργιος – Μαθηματικός – π. Προϊστάμενος Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Βοιωτίας- Συγγραφέας
ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ
Μαθηματικό – Φιλοσοφικό – Ιστορικό
α) Μεταφράσεις, β) Βιβλία σχολικού περιεχομένου, γ) Βιβλία ευρύτερου περιεχομένου, ερευνητικές εργασίες, επιστημονικές αναλύσεις, άρθρα κ.λπ.
Ο Ευάγγελος Σταμάτης, όπως κατέγραψα στο βιογραφικό του (δημοσιεύτηκε στις 27/2/2026) καταγόταν από την Θήβα, την πόλη των 10 διάσημων παγκοσμίως μυθικών και ιστορικών προσώπων της αρχαιότητας, των εξής: 1) Κάδμος, 2) Ευρώπη, 3) Διόνυσος, 4) Ηρακλής, 5) Οιδίπους, 6) Αντιγόνη, 7) Πίνδαρος (522-438 π.Χ.), 8) Επαμεινώνδας (418-362 π.Χ.), 9) Πελοπίδας (410-364 π.Χ.) και 10) Άγιος Ευαγγελιστής Λουκάς (π.4-84 μ.Χ.).
Επιπρόσθετα, στην Βοιωτία γεννήθηκαν, έζησαν και έδρασαν δυο ακόμη διάσημοι, μέγιστοι: Ησίοδος (π. 800 π.Χ.) από την Άσκρη, συγγραφέας των παγκοσμίως γνωστών έργων «Θεογονία» (Γένεση των θεών των Ελλήνων) και «Έργα και Ημέραι» και ο Πλούταρχος (47-127 μ.Χ.) από την ιστορική Χαιρώνεια, συγγραφέας των διάσημων έργων «Βίοι Παράλληλοι», «Ηθικά» και άλλων. Αυτό το άμεσο ενυπάρχον πολιτισμικό περιβάλλον επηρέασε τον Ε. Σ. Σταμάτη.
Στη διάρκεια των μεταπτυχιακών σπουδών του στην Γερμανία, τη δεύτερη δεκαετία του μεσοπολέμου, η χώρα αυτή ήταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα έρευνας της Ιστορίας των Μαθηματικών. Η άνθηση αυτή δεν άφησε ανεπηρέαστο τον Έλληνα σπουδαστή Ε. Σταμάτη, θιασώτη και γνώστη της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Ιστορίας, ο οποίος συγκέντρωσε πλούσιο υλικό της ιστορίας των Μαθηματικών.
Το 1939 επέστρεψε στην Ελλάδα και συνέχισε την υπηρεσία του ως καθηγητής Μέσης Εκπαίδευσης, συγχρόνως όμως, άρχισε να επιδίδεται συστηματικά σε ιστορικές μελέτες σχετικά με την επιστήμη και τη φιλοσοφία των Αρχαίων Ελλήνων. Η δραστηριότητά του ως ιστορικού των αρχαίων Ελλήνων Μαθηματικών είναι έντονη, συνεχής και πολυδιάστατη. Περιλαμβάνει εκδόσεις έργων των Αρχαίων Ελλήνων Μαθηματικών, συγγραφή εργασιών ερευνητικού περιεχομένου, καθώς και συγγραφή βιβλίων και άρθρων εκλαϊκευμένου χαρακτήρα.
α) Μεταφραστικό έργο
Ο Ευάγγελος Σταμάτης υπήρξε ο πρώτος σκαπανέας των αρχαίων Ελληνικών Μαθηματικών. Μας έδωσε σπουδαίες μεταφράσεις των φιλοσοφικών και επιστημονικών επιτευγμάτων των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, που αναφέρονται στις θετικές επιστήμες. Το μεταφραστικό του έργο, που εκδόθηκε από το Γερμανικό εκδοτικό οίκο B.G Teubner, περιλαμβάνει:
- Όλα τα βιβλία των στοιχείων του Ευκλείδη (σε 4 τόμους). Ο Έλληνας Μαθηματικός Ευκλείδης έζησε από το 330 περίπου π.Χ. μέχρι το 270 περίπου π.Χ. Σπούδασε στην Ακαδημία του Πλάτωνος, την οποία είχε ιδρύσει ο Πλάτων (427-347 π.Χ.) στην Αθήνα το 387 π.Χ. και έκλεισε ο Ιουστινιανός το 529 μ.Χ. Λειτούργησε αδιαλείπτως για 916 χρόνια. Ήταν το μεγαλύτερο Πνευματικό Κέντρο του αρχαίου κόσμου. Ο Ευκλείδης εργάστηκε στην Αλεξάνδρεια και έγραψε 13 βιβλία πρότυπα παγκοσμίως για τα Μαθηματικά, τη Μαθηματική Σκέψη, αλλά και όλες τις επιστήμες για 2.300 χρόνια. Έγραψε και πολλά άλλα.
- Τα Άπαντα του Αρχιμήδη (287-212 π.Χ.) (σε 3 τόμους). Έλληνας μαθηματικός από τις Συρακούσες. Θεωρείται παγκοσμίως έως σήμερα η μεγαλύτερη Μαθηματική Φυσιογνωμία. Η έκδοση αυτή και η μετάφραση θεωρείται η σημαντικότερη διεθνώς. Σ’ αυτήν περιέχεται ανακατασκευασμένο από τον ίδιο τον Ευάγγελο Σταμάτη στη σικελική και δωρική διάλεκτο, στην οποία έγραφε ο Αρχιμήδης, το αρχαίο κείμενο 15 θεωρημάτων, τα οποία διασώθηκαν στην Αραβική.
- Τα Κωνικά του Απολλωνίου (σε 4 τόμους). Απολλώνιος ο Περγαίος (247-205 π.Χ.). Η θεωρία των Κωνικών του Απολλωνίου και η Αναλυτική – Αλγεβρική έκφραση αυτών μετά την εισαγωγή της Αναλυτικής Γεωμετρίας από τον Καρτέσιο (1596-1650 μ.Χ.), αποτέλεσαν τη βάση για την ηλιοκεντρική θεωρία του Κοπέρνικου (1473-1543 μ.Χ.), του Κέπλερ (1571-1630 μ.Χ.), του Γαλιλαίου (1564-1642 μ.Χ.) και του Νεύτωνα (1642-1727 μ.Χ.).
- Τα Αριθμητικά του Διοφάντου. Διόφαντος (210-290 μ.Χ.). Έζησε και πέθανε στην Αλεξάνδρεια. Χρησιμοποίησε τον Αλγεβρικό συμβολισμό. Θεωρείται πατέρας της Άλγεβρας. Μετά τον Διόφαντο και μέχρι τον 15ο αιώνα μ.Χ. ακολουθεί σταδιακά η παρακμή. Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει στην απρόσκοπτη και πολύχρονη συνεργασία του Ευάγγελου Σταμάτη με τον Γερμανικό Εκδοτικό Οίκο Teubner, που επιμελήθηκε και νέες βελτιωμένες εκδόσεις των στοιχείων του Ευκλείδη και έργων του Αρχιμήδη. Για τη συνεργασία του αυτή, που άρχισε το 1960, τιμήθηκε από τον Εκδοτικό Γερμανικό Οίκο με ειδικό βραβείο.
β) Συγγραφή βιβλίων σχολικού περιεχομένου
Εκτός από το μεταφραστικό, το συγγραφικό έργο του Ευάγγελου Σταμάτη δημιουργείται και παράγεται επί της ουσίας αδιαλείπτως από το 1945 με τη λήξη του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι και το 1982. Δηλαδή, ο Ευάγγελος Σταμάτης εργάζεται πνευματικά μέχρι και το 84ο έτος της ηλικίας του. Αποτελείται ακόμη από 10 σχολικά βιβλία Φυσικής, Χημείας, Γεωγραφίας, για διάφορες τάξεις του τότε εξατάξιου Γυμνασίου, από τα οποία ορισμένα βραβεύτηκαν από το Υπουργείο Παιδείας.
γ) Συγγραφή βιβλίων ευρύτερου περιεχομένου, ερευνητικές εργασίες, επιστημονικές αναλύσεις, άρθρα κ.λπ.
Ακόμα έγραψε πολλά βιβλία και πολλά άρθρα σε εγκυκλοπαίδειες, λεξικά, περιοδικά και Τύπο και επιπροσθέτως πολλές εκλαϊκευμένες επιστημονικές αναλύσεις.
Παραθέτω τον πίνακα των πολυάριθμων αυτών έργων του διατεταγμένα χρονολογικά. Για λόγους οικονομίας χρόνου τα καταγράφω επιγραμματικά:
1) “Το εκπαιδευτικόν πρόβλημα της Ελλάδος” (1945)
2) “Αρχιμήδους Μηχανικά Ι” (1946)
3) “Αρχιμήδους τετραγωνισμός παραβολής” (1946)
4) “Το Δήλιον πρόβλημα και η Τριχοτόμησις γωνίας” (1949)
5) “Αρχιμήδους Κύκλου μέτρησις” (1950)
6) “Αι κοσμικαί ακτίνες” (1951)
7) “Ευκλείδου Γεωμετρία” τ1 (1952)
8) “Ο αναδρομικός συλλογισμός παρά τω Ευκλείδη” (1953)
9) “Ευκλείδου Γεωμετρία, Θεωρία αριθμών” τ2 (1953)
10) “Μαθήματα Ιστορίας του Πολιτισμού, Τα Ελληνικά Μαθηματικά, εκ των παραδόσεων εν τη Σχολή Γενικής Μορφώσεως Ανωτέρων Αξιωματικών του Γενικού Επιτελείου Στρατού” (1956)
11) “Συμβολή εις την έρευνα της Γεωμετρικής Άλγεβρας των Πυθαγορείων” (1956)
12) “Ευκλείδου περί ασυμμέτρων” τ3 (1957)
13) “Ευκλείδου Στερεομετρία” τ4 (1957)
14) “Επί του Ευκλείδειου θεωρήματος ότι οι κύκλοι είναι πρός αλλήλους ως τα τετράγωνα των διαμέτρων” (1957)
15) “Οι Γίγαντες Διανοήσεως: Εύδοξος ο Κνίδιος” (1958)
16) “Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι και η σύγχρονος φυσική. Αναξαγόρας” (1958)
17) “Πρακτικά Ακαδημίας Αθηνών. Περί του αξιώματος της αδράνειας” (1959)
18) “Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι: Θαλής ο Μιλήσιος” (1959)
19) “Ανθολογία αρχαίων κειμένων. Μαθηματικά-Αστρονομία-Φυσική-Μηχανική- Γεωγραφία” (1960)
20) “Επιστημονικό έργο” (1960)
21) “Γενίκευσις ενός προβλήματος απροσδιορίστου αναλύσεως του Διοφάντου” (1960)
22) “Ανθολογία αρχαίων κειμένων. Μαθηματικά-Αστρονομία-Φυσική-Μηχανική-Γεωγραφία Πολιτισμού” (1961)
23) “Ανακατασκευή του αρχαίου κειμένου τεσσάρων ελλειπόντων προβλημάτων του 5ου βιβλίου των Αριθμητικών του Διοφάντου” (1961)
24) “Ανθολογία αρχαίων κειμένων” (1961)
25) “Παρατηρήσεις τινές επί της μεθόδου παρισότητος αγωγή του Διοφάντου” (1961)
26) “Οι μεγάλοι Έλληνες της Αρχαιότητος: Ο Μαθηματικός Ευκλείδης” (1962), ανάτυπο
27) “Πυθαγόρας” (1962), ανάτυπο
28) “Επί των ορισμών 17 και 18 του 5ου βιβλίου των στοιχείων του Ευκλείδου και του όρου δι΄ ίσου” (1962)
29) “A Contribution to the Interpetation of Geometric Passage of the dialogue Menon, Platos” (1962), ανάτυπο
30) “Ανάλυσις προβλημάτων εκ των αριθμητικών του Διοφάντου” (1962), ανάτυπο
31) “Ανάλυσις ενός προβλήματος των αριθμητικών του Διοφάντου” (1963)
32) “Διοφάντου αριθμητικά. Η Άλγεβρα των Αρχαίων Ελλήνων” (1963), ανάτυπο
33) “Ο Μαθηματικός Θυμαρίδας ο Πάριος και το Θυμαρίδειον επάνθημα” (1963), ανάτυπο
34) “Γενίκευσις ενός θεωρήματος του Αρχιμήδους” (1963), ανάτυπο
35) “Αι αναλογίαι των αρχαίων Ελλήνων και η σχέσις της αρμονικής αναλογίας προς τον τύπον των κοίλων σφαιρικών κατόπτρων” (1963), ανάτυπο
36) “Ανάλυσις προβλημάτων τινών εκ των αριθμητικών του Διοφάντου” (1964), ανάτυπο
37) “Ο εκ της Μήλου Μαθηματικός Διονυσόδωρος” (1964), ανάτυπο
38) “Στυλιανός Κ. Πουλόπουλος” (1965), ανάτυπο
39) “Κριτική Βυζαντινού βιβλίου Αριθμητικής” (1965)
40) “Το άτομο και η επίδρασις των πυρηνικών εκρήξεων” (1965), ανάτυπο
41) “Η νήσος Θούλη και ο Πυθέας” (1965), ανάτυπο
42) “Η οπτική εν τη αρχαία Ελλάδι και το Ιστορικόν λεξικόν της οπτικής ορολογίας των Ελλήνων υπό Κάρολου Μούγκλερ” (1965), ανάτυπο
43) “Παναγιώτου Ν. Μάγειρα. Εισαγωγή εις την αριθμοθεωρίαν” (1965)
44) “Ανακατασκευή του αρχαίου κειμένου εις την Σικελικήν δωρικήν διάλεκτον δεκαπέντε θεωρημάτων του Αρχιμήδους τα οποία σώζονται εις την αραβικήν” (1965), ανάτυπο
45) “Αι επιστήμαι εν Ελλάδι από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 15ου αιώνα” (1966), ανάτυπο
46) “Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι” (1966)
47) “Συμβολή εις την ερμηνείαν μουσικού χωρίου του διαλόγου του Πλάτωνος Τίμαιος” (1966), ανάτυπο
48) “Αρχιμήδεια Ι (καθηγητή Περικλέι Σίμων) επί τη 80η επέτειο από της γεννήσεως του” (1967), ανάτυπο
49) “Δυνάμεις με κλασματικούς εκθέτας παρ΄ Αρχιμήδει” (1967)
50) “Βιβλιοκρισία: Miguel Parra Leon Pitagoras” (1967), ανάτυπο
51) “Μενάνδρου Ψήγματα” (1968)
52) “Αρχιμήδους περί της Κατασκευής της πλευράς του εις τον κύκλον εγγεγραμμένου κανονικού επταγώνου” (1968), ανάτυπο
53) “Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι εν αναφορά προς την Χριστιανικήν αλήθειαν” (1968)
54) “Ευκλείδης” (1968), ανάτυπο
55) “Η Ελληνική Επιστήμη” (1968)
56) “Δαίδαλος ο μυθικός κατασκευαστής αεροπλάνου και Αρχύτας ο κατασκευαστής του πρώτου αεριωθούμενου αεροπλάνου” (1969) (Η εργασία αυτή ανακοινώθηκε στις 15/3/1969 στο Διεθνές Διαστημικό Συνέδριο Χανίων Κρήτης)
57) “Κριτική του βιβλίου της κ. Χριστίνας Γ. Ζήση. Το πρώτον κινούν ακίνητον παρ΄ Αριστοτέλει” (1969)
58) “Euclides I, Elementa I-IV”, B.G. Teubner (1969)
59) “Φιλόγελως” (1970), ανάτυπο
60) “Ο Θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου” (1970), ανάτυπο
61) “Ιστορία των Μαθηματικών. Τα Μαθηματικά των Ελλήνων” (1970), ανάτυπο
62) “Αι αρχαί του Ελληνικού Πολιτισμού και της Ελληνικής γεωμετρίας” (1970), ανάτυπο
63) “Η θεωρία των συνδυασμών κατά την αρχαιότητα” (1970), ανάτυπο
64) “Αρχιμήδους Άπαντα, Τόμος Α’ μέρος Α’. Έκδ. Τεχν. Επιμελ. Ελλάδος” (1970)
65) “Αρχιμήδους Άπαντα, Τόμος Α’ μέρος Β’. Έκδ. Τεχν. Επιμελ. Ελλάδος” (1970)
66) “Euclides II, Elementa V-IΧ, B.G. Teubner” (1970)
67) “Αι Φυσικομαθηματικαί επιστήμαι” (1971), ανάτυπο
68) “Η Ιστορία των Μαθηματικών” (1971), ανάτυπο
69) “Τα άπαντα του Αρχιμήδους” τ. Α (1972), ανάτυπο
70) “Archimedis Opera Omnia, Vol. I-III, Ed. I.L. Heiberg, corrigenda adiecit Evangelos S. Stamatis, B.G. Teubner” (1972)
71) “Euclides III, Elementa X, B.G. Teubner” (1972)
72) “Επιστημονικαί Εργασίαι: Άρθρα” τ. Α΄(1972)
73) “Ανέκδοτα έργα Ελλήνων Μαθηματικών και Αστρονόμων σωζόμενα εις την αραβικήν” (1972), ανάτυπο
74) “Επιστημονικαί Εργασίαι: Άρθρα” τ. Β΄(1973)
75) “Euclides IV, Elementa XI-XIII, B.G. Teubner” (1973)
76) “Αρχιμήδους άπαντα” τ. Β΄(1973)
77) “Αρχιμήδους άπαντα” τ. Γ΄(1974)
78) “Απολλωνίου Κωνικά” τ. Α΄(1975)
79) “Αρίσταρχος ο Σάμιος” (1975)
80) “Το άθροισμα των τετραγώνων των αριθμών” (1975), ανάτυπο
81) “Απολλωνίου Κωνικά” τ. Β (1976)
82) “Απολλωνίου Κωνικά” τ.Γ΄ (1976)
83) “Απολλωνίου Κωνικά, Τόμος Δ’. Έκδ. Τεχν. Επιμελ. Ελλάδος” (1976)
84) “Τα εις την αραβικήν ευρεθέντα τέσσερα νέα βιβλία των αριθμητικών του Διοφάντου” (1976), ανάτυπο
85) “Μαθηματικά εις τους διαλόγους του Πλάτωνος” (1976)
86) “Euclides V, 1, Elementa XIV-XV, Scholia in libros I-V, B.G. Teubner” (1977)
87) “Euclides V, 2, Scholia in libros VI-XIII, Appendix Schol., B.G. Teubner” (1977)
88) “Αριστοτέλης” (1978)
89) “Ανάλεκτα” (1978)
90) “Ευκλείδου, Περί διαιρέσεων” (1979)
91) “Ο Ζυγός του Αρχιμήδους” (1979)
92) “Ιστορία των Ελληνικών Μαθηματικών (Αριθμητικά – Αι Αρχαί της Ελληνικής Γεωμετρίας), B’ έκδοση 1980” (1980)
93) “Το πρόβλημα του χώρου” (1980),ανάτυπο
94) “Αρίσταρχου Σαμίου, περί μεγεθών και αποστημάτων ηλίου και σελήνης, επί τη 2300ή επετείω της γεννήσεως του (320 π.Χ. – 1980 μ.Χ.)” (1980)
95) “Πυθαγόρας ο Σάμιος” (1981)
96) “Τα Καυστικά κάτοπτρα του Αρχιμήδους” (1982)
97) “Οι Μαθηματικοί της Αρχαίας Ακαδημίας του Πλάτωνος” (1982)
Το τεράστιο αυτό πνευματικό έργο του βαθυστόχαστου και χαλκέντερου συμπατριώτη μας Ε. Σταμάτη, που έχει καταγραφεί στα πάνω από τα 100 βιβλία του, αποτελεί μια τεράστια παρακαταθήκη για τα Μαθηματικά, την Ιστορία και τη Φιλοσοφία.
Όλα τα βιβλία του έχουν δωρηθεί από τον μεγάλο αυτόν εμπνευσμένο Θηβαιολάτρη στην Δράκειο Βιβλιοθήκη του Δήμου Θηβαίων.
Σκοπός η ανάγνωση, η μάθηση, η γνώση, η ερευνητική αναζήτηση, η ανάπλαση και διάπλαση της σκέψης, του χαρακτήρα και της προσωπικότητας των Θηβαίων, των Βοιωτών και όλων των στοχαζομένων εντός και εκτός Ελλάδος.
Η αξιοποίηση αυτού του έργου επαφίεται στο φιλότιμο και την ανδρεία των απανταχού Θηβαίων και Βοιωτών.
Σημείωση 1:
Για τη συγγραφή αυτής της εργασίας, που αφορά το πνευματικό έργο του Ε. Σταμάτη, έλαβα υπόψη μου:
1) Μια αυτοβιογραφία του γραμμένη το 1960.
2) Στοιχεία από τον αείμνηστο ανηψιό του Ε. Σταμάτη, τον αείμνηστο Γεώργιο Καλογερόπουλο.
3) Τα αρχεία του Δήμου Θηβαίων.
4) Στοιχεία από την Δράκειο Βιβλιοθήκη του Δήμου Θηβαίων.
5) Τις εργασίες των καθηγητών Ιωάννη Χριστιανίδη και Γεωργίου Ωραιόπουλου.
6) Τις κυρίες, Μάγδα Παπαδοπούλου, Δ/ντρια της Δράκειου Βιβλιοθήκης και τη συνεργάτιδά της Παρασκευή Κουραντά, τις οποίες ευχαριστώ ιδιαιτέρως.
7) Τον αείμνηστο Δάσκαλο Κουρούνη Γεώργιο και τη Δασκάλα γυναίκα του Κουρούνη Αλεξάνδρα, και
8) Τον δικηγόρο, πρώην βουλευτή Νικόλαο Κτιστάκη.
Σημείωση 2:
Τα βιβλία και τα άρθρα μου είναι διαθέσιμα συγκεντρωτικά στο προσωπικό μου ιστολόγιο: https://katselisgeorge.blogspot.com/
Διαβάστε το 1ο μέρος
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ (1898 -1990 μ.Χ)-Ένας μεγάλος γιος της Θήβας
