Η γέννηση της Παναγίας, η ιστορία της εορτής και η σημασία της στην Ορθόδοξη Χριστιανική παράδοση
Η εορτή του Γενεθλίου της Θεοτόκου αποτελεί σημαντική θεομητορική γιορτή της Χριστιανικής Εκκλησίας και τιμάται κάθε χρόνο στις 8 Σεπτεμβρίου, ενώ για τους παλαιοημερολογίτες εορτάζεται στις 21 Σεπτεμβρίου. Κατά την ημέρα αυτή η Εκκλησία τιμά «το γενέθλιον της Υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου», δηλαδή τη γέννηση της Μαριάμ ή Μαρίας, της μητέρας του Ιησού Χριστού. Την ίδια ημέρα γιορτάζουν όσοι φέρουν τα ονόματα Παναγιώτης, Μαρία, Μαριανός, Μαριανή, Δέσποινα, Τσαμπίκος και Τσαμπίκα. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας υπάρχουν ναοί που είναι αφιερωμένοι στο Γενέθλιο της Θεοτόκου.
Τα τέσσερα Ευαγγέλια δεν περιλαμβάνουν πληροφορίες σχετικά με την καταγωγή ή τη γέννηση της Θεοτόκου. Οι πληροφορίες που έχουν διασωθεί για τα γεγονότα αυτά προέρχονται κυρίως από το απόκρυφο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, το οποίο χρονολογείται στον 2ο αιώνα. Σύμφωνα με την παράδοση αυτή, η Θεοτόκος γεννήθηκε στα Ιεροσόλυμα με θαυματουργό τρόπο από την Άννα, μια ενάρετη ηλικιωμένη γυναίκα. Το όνομα Άννα αποτελεί τον εξελληνισμένο τύπο του εβραϊκού ονόματος Χάνα, που σημαίνει «εύνοια» ή «χάρη». Η γέννησή της θεωρείται αποτέλεσμα των επίμονων προσευχών και δεήσεων προς τον Θεό τόσο της Άννας όσο και του συζύγου της, Ιωακείμ. Η Άννα ήταν στείρα και δεν μπορούσε να αποκτήσει παιδιά, κάτι που στην ιουδαϊκή κοινωνία της εποχής θεωρούνταν μεγάλη ντροπή.
Κατά τους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού κυκλοφορούσαν και άλλες παρόμοιες αφηγήσεις σχετικά με τη γέννηση της Παναγίας. Ανάμεσα στις πηγές αυτές συγκαταλέγεται και το απόκρυφο Ευαγγέλιο του Ψευδο-Ματθαίου. Ιδιαίτερη σημασία απέκτησαν αυτές οι παραδόσεις μετά την καταδίκη του Νεστοριανισμού από την 3η Οικουμενική Σύνοδο, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Έφεσο το 431. Ο Νεστοριανισμός, μεταξύ άλλων, απέρριπτε την ονομασία «Θεοτόκος» για την Παναγία, καθώς και τη συμμετοχή της στο σωτηριολογικό έργο του Χριστού. Μετά την καταδίκη της αίρεσης, οι σχετικές διηγήσεις άρχισαν σταδιακά να εντάσσονται στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας και να εκφράζονται μέσα από τις θεομητορικές εορτές.
Η εορτή της Γέννησης της Θεοτόκου καθιερώθηκε για πρώτη φορά στα Ιεροσόλυμα, στα τέλη του 5ου ή στις αρχές του 6ου αιώνα. Από εκεί εξαπλώθηκε σταδιακά σε ολόκληρη τη χριστιανική Ανατολή. Αργότερα, στα τέλη του 7ου αιώνα, η γιορτή μεταφέρθηκε και στη Ρώμη από Έλληνες μοναχούς, οι οποίοι είχαν καταφύγει στην Ιταλία εξαιτίας των διωγμών των Αράβων. Ο πάπας Σέργιος Α΄, ο οποίος υπηρέτησε από το 687 έως το 701, ήταν ο πρώτος που την καθιέρωσε ως επίσημη εορτή. Παράλληλα, την ενέταξε μαζί με άλλες θεομητορικές εορτές στο εορτολόγιο της Δυτικής Εκκλησίας. Μέχρι τον 11ο αιώνα, η γιορτή του Γενεθλίου της Θεοτόκου είχε πλέον καθιερωθεί σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο.
Η εορτή έχει ιδιαίτερα σημαντική θέση στην υμνογραφική παράδοση της Ορθόδοξης Χριστιανικής Εκκλησίας. Σπουδαίοι υμνογράφοι, όπως ο Σέργιος και ο Στέφανος Αγιοπολίτες, ο Γερμανός Α΄ Κωνσταντινουπόλεως, ο Ρωμανός ο Μελωδός και ο Ιωσήφ Υμνογράφος, έχουν συνθέσει ιδιόμελα, κανόνες και κοντάκια προς τιμήν της Θεοτόκου, τα οποία ψάλλονται κατά τον εορτασμό της συγκεκριμένης ημέρας.
Παράλληλα, οι παραδόσεις και οι αφηγήσεις που αναφέρονται στη γέννηση της Θεοτόκου απέκτησαν σημαντική θέση και στην εκκλησιαστική τέχνη και ιδιαίτερα στη ζωγραφική. Έργα υψηλής καλλιτεχνικής αξίας που απεικονίζουν το Γενέθλιο της Θεοτόκου βρίσκονται σε διάφορες περιοχές και μνημεία, όπως στο Άγιο Όρος, στον Μυστρά και στην Κρήτη. Αξιόλογες παραστάσεις με τη μορφή ψηφιδωτών σώζονται επίσης στη Μονή του Δαφνίου στην Αθήνα, καθώς και στο τζαμί Καχριέ στην Κωνσταντινούπολη.
Απολυτίκιο
Η γέννησίς σου, Θεοτόκε, χαράν εμήνυσε πάση τη οικουμένη
εκ σου γαρ ανέτειλεν ο ήλιος της δικαιοσύνης, Χριστός ο Θεός ημών,
και λύσας την κατάραν έδωκε την ευλογίαν και καταργήσας τον θάνατο
εδωρήσατο ημίν ζωήν αιώνιον.
