Η νύχτα που κάηκε η «νύφη του Αιγαίου» – Το χρονικό του βίαιου ξεριζωμού του ελληνισμού της Μικράς Ασίας
Συμπληρώνονται 104 χρόνια από τις μαύρες ημέρες του Σεπτεμβρίου του 1922, όταν η είσοδος των τουρκικών στρατευμάτων στη Σμύρνη και ο μετέπειτα υποκινούμενος εμπρησμός των χριστιανικών συνοικιών έγραψαν τον επίλογο της τρισχιλιετούς παρουσίας του Ελληνισμού στη Μικρά Ασία.
Η κατάρρευση του στρατιωτικού μετώπου, η εγκατάλειψη του αμάχου πληθυσμού από τις ελληνικές αρχές, το φρικτό μαρτύριο του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου και οι αλύπητες σφαγές από τις δυνάμεις του Κεμάλ συνέθεσαν μια από τις μεγαλύτερες εθνικές τραγωδίες της νεότερης ιστορίας.
Η 9η Σεπτεμβρίου 1922 (27 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο) αποτελεί το πλέον οδυνηρό ορόσημο της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, η ιστορική αποτίμηση των γεγονότων αποκαλύπτει τις εγκληματικές παραλείψεις, τα πολιτικά και στρατιωτικά λάθη, αλλά και το μέγεθος της θηριωδίας που μετέτρεψε την κοσμοπολίτικη «νύφη του Αιγαίου» σε στάχτη.
Η κατάρρευση του μετώπου και η άτακτη υποχώρηση
Η αντίστροφη μέτρηση για την κατάρρευση του Μικρασιατικού Μετώπου ξεκίνησε στα μέσα Αυγούστου του 1922. Η αιφνιδιαστική τουρκική επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ διέσπασε την ελληνική αμυντική γραμμή. Η υποχώρηση της Στρατιάς της Μικράς Ασίας δεν υπήρξε οργανωμένη, αλλά μετατράπηκε γρήγορα σε άτακτη φυγή δεκάδων χιλιάδων εξαντλημένων και αποδιοργανωμένων στρατιωτών προς τα παράλια.
Πίσω από τα στρατιωτικά τμήματα κινούνταν κύματα έντρομων αμάχων. Εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες και Αρμένιοι από την ενδοχώρα εγκατέλειπαν τις εστίες τους για να σωθούν από τις προελαύνουσες τουρκικές δυνάμεις. Υπολογίζεται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ότι πάνω από 250.000 πρόσφυγες κατέκλυσαν τη Σμύρνη, ενώ η πόλη υποδεχόταν καθημερινά με τα τρένα περισσότερα από 30.000 άτομα.
Οι τελευταίοι Έλληνες της Σμύρνης στην προκυμαία, περιμένοντας τις βάρκες που θα τους μεταφέρουν στα πλοία
Έλληνες θρηνούν τους συγγενείς τους
Η εγκατάλειψη του πληθυσμού και η στάση Στεργιάδη
Παρά την τραγική εικόνα της ασταμάτητης συρροής προσφύγων, η ελληνική διοίκηση υπό τον Ύπατο Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη κράτησε μια στάση που προκαλεί μέχρι σήμερα έντονες ιστορικές επικρίσεις.
Οι αρχές καθησύχαζαν τους κατοίκους μέχρι την τελευταία στιγμή, εμποδίζοντας την έγκαιρη εκκένωση της πόλης. Ο Στεργιάδης απέρριψε κατηγορηματικά τις εκκλήσεις της «Μικρασιατικής Άμυνας» και του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου για εξοπλισμό του τοπικού πληθυσμού, ενώ χαρακτηριστική παραμένει η απάντησή του στον Γεώργιο Παπανδρέου, όταν ο δεύτερος του ζήτησε να ειδοποιηθεί ο κόσμος για να φύγει: «Καλύτερα να μείνουν εδώ, να τους σφάξει ο Κεμάλ, γιατί αν πάνε στην Αθήνα θα ανατρέψουν τα πάντα».
Στις 8 Σεπτεμβρίου (26 Αυγούστου π.η.), οι ελληνικές αρχές εγκατέλειψαν οριστικά τη Σμύρνη. Ο Αρμοστής Στεργιάδης επιβιβάστηκε σε συμμαχικό πλοίο με προορισμό τη Γαλλία, αφήνοντας εκατοντάδες χιλιάδες αμάχους στο έλεος των εισβολέων.
Καπνοί αναδύονται από την φλεγόμενη Σμύρνη
Η είσοδος των Τούρκων και το μαρτύριο του Χρυσοστόμου
Το πρωί της 9ης Σεπτεμβρίου, οι πρώτες τουρκικές μονάδες ιππικού εισήλθαν στη Σμύρνη. Αν και οι πρώτες ώρες διατηρήθηκε μια προσχηματική τάξη, από το βράδυ της ίδιας ημέρας ξέσπασε όργιο λεηλασιών, βιασμών και σφαγών.
Ο νέος στρατιωτικός διοικητής της πόλης, υποστράτηγος Νουρεντίν Πασάς, επέδειξε πρωτοφανή σκληρότητα. Ο Νουρεντίν παρέδωσε τον Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομο στον φανατισμένο τουρκικό όχλο. Ο ιεράρχης βασανίστηκε σκληρά, τυφλώθηκε, διαπομπεύθηκε στους δρόμους και διαμελίστηκε ζωντανός, αρνούμενος μέχρι την τελευταία στιγμή να εγκαταλείψει το ποίμνιό του. Τις επόμενες ημέρες, η αρμενική συνοικία ισοπεδώθηκε πλήρως, ενώ χιλιάδες Έλληνες εκτελέστηκαν στους δρόμους και τα σπίτια τους.
Έλληνες θύματα των σφαγών
Ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος
Ο προμελετημένος εμπρησμός της 13ης Σεπτεμβρίου
Το τελειωτικό χτύπημα κατά της πόλης δόθηκε την Τετάρτη 13 Σεπτεμβρίου 1922 (31 Αυγούστου π.η.), με το ξέσπασμα της μεγάλης πυρκαγιάς.
Όπως τεκμηριώνεται από αυτόπτες μάρτυρες, ξένους προξένους και ιστορικούς (όπως ο Γερμανός καθηγητής Χάιντς Ρίχτερ), τουρκικά στρατιωτικά τμήματα περιέχυναν τα κτήρια με βενζίνη και πετούσαν εμπρηστικές βόμβες.
Η φωτιά κατέκαψε ολοσχερώς την ελληνική και την αρμενική συνοικία. Αντίθετα, η μουσουλμανική και η εβραϊκή συνοικία παρέμειναν εντελώς ανέπαφες, γεγονός που καταρρίπτει πλήρως τον τουρκικό ισχυρισμό ότι την πυρκαγιά έβαλαν οι απελπισμένοι Έλληνες ή Αρμένιοι.
Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι παγιδεύτηκαν στην περίφημη προκυμαία «Κε». Πίσω τους ορθωνόταν ένας τοίχος από φλόγες και μπροστά τους η θάλασσα, ενώ τα πολεμικά πλοία των Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλίας, Γαλλίας, ΗΠΑ) παρατηρούσαν αρχικά αμέτοχα το δράμα, τηρώντας «αυστηρή ουδετερότητα».
Πλήθος Ελλήνων στην προκυμαία της Σμύρνης αναζητούν τρόπο επιβίβασης σε κάποιο πλοίο
Η εκκαθάριση, οι απώλειες και η ημέρα Εθνικής Μνήμης
Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων της Μικρασιατικής Καταστροφής δεν κατέστη δυνατόν να υπολογιστεί με ακρίβεια. Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για 30.000 έως και πάνω από 100.000 νεκρούς μόνο κατά τις ημέρες της πτώσης της Σμύρνης, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες άνδρες ηλικίας 18-45 ετών οδηγήθηκαν στα διαβόητα «τάγματα εργασίας» (Αμελέ Ταμπουρού), από τα οποία ελάχιστοι επιζήσαντες επέστρεψαν.
Στο εθνικό ημερολόγιο ξεχωρίζουν δύο ημερομηνίες:
- 9 Σεπτεμβρίου: Η ημέρα της εισόδου των τουρκικών δυνάμεων στη Σμύρνη.
- 14 Σεπτεμβρίου: Η ημερομηνία που έχει θεσπιστεί επίσημα από την Ελληνική Βουλή ως Ημέρα Εθνικής Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από το Τουρκικό Κράτος.
Έλληνες αξιωματικοί επιστρέφουν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή
Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών και η αναγέννηση της Ελλάδας
Η τραγωδία της Σμύρνης σφράγισε το οριστικό τέλος της Ιωνικής παρουσίας. Με τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923) επιβλήθηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών. Περίπου 1.200.000 ορθόδοξοι χριστιανοί από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη ξεριζώθηκαν και εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, ενώ περίπου 400.000 μουσουλμάνοι μετακινήθηκαν από την Ελλάδα προς την Τουρκία.
Παρά τις ανείπωτες δυσκολίες, την φτώχεια και τον ρατσισμό που αντιμετώπισαν αρχικά, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες αποτέλεσαν τον σημαντικότερο παράγοντα αναγέννησης του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Μέσα από τις προσφυγικές γειτονιές της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και της περιφέρειας, μπολιάσαν την Ελλάδα με υψηλή τεχνογνωσία, επιχειρηματικότητα, γράμματα, τέχνες, μουσική (ρεμπέτικο) και μια νέα πολιτισμική ταυτότητα που καθόρισε τον 20ό αιώνα.
Πρόσφυγες που κατέφθασαν στο λιμάνι του Λαυρίου
Το καμπαναριό της Αγίας Φωτεινής που διασώθηκε κατά την πυρπόληση, αλλά ανατινάχθηκε με δυναμίτιδα από τις τουρκικές αρχές, μετά την πυρπόληση της Σμύρνης
