Με στοιχεία και αποκλειστικές φωτογραφίες του Ανδρέα Ασσαέλ – Ποια ήταν η οργάνωση Τοντ και τι έργα αναλάμβανε; – Τα σιδηροδρομικά έργα στη Στύρφακα – Η μεταφορά Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη στην Καρυά Φθιώτιδας για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής – Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης, η φρικτή συμπεριφορά των Γερμανών και οι ελάχιστοι επιζώντες
Πριν από λίγα χρόνια, ένας πολύ καλός φίλος, ο Δημήτρης, με καταγωγή από τη Φθιώτιδα, την Ξυνιάδα συγκεκριμένα, μας είχε πληροφορήσει (το αγνοούσαμε ως τότε) για σιδηροδρομικά έργα που είχαν γίνει στην περιοχή, στα χρόνια της Κατοχής, από Έλληνες που δούλευαν, σε καταναγκαστικά έργα, υπό την «εποπτεία» των ναζί.
Αναζητώντας περισσότερα στοιχεία εντοπίσαμε το βιβλίο του Ανδρέα Ασσαέλ, «Στα κάτεργα του θανάτου» (Εκδόσεις UNIVERSITY STUDIO PRESS A.E., ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2024).
Η ανάγνωση του βιβλίου, με τις 350 περίπου φωτογραφίες, οι περισσότερες από τα χρόνια της Κατοχής και οι συγκλονιστικές λεπτομέρειες, μας καθήλωσαν. Επικοινωνήσαμε με τον εκδοτικό οίκο UNIVERSITY STUDIO PRESS και τον κύριο Ανδρέα Ασσαέλ για να μας δώσουν την άδεια δημοσίευσης στοιχείων από το, μοναδικό αυτό, βιβλίο. Πρόθυμα, η κυρία Αθανασιάδου από τον εκδοτικό οίκο μας έστειλε φωτογραφικό υλικό και μας έφερε σε επικοινωνία με τον κύριο Ασσαέλ, ο οποίος μας έδωσε ευγενέστατα στοιχεία για το σημερινό άρθρο, αλλά και πρόσθετες πληροφορίες. Ευχαριστούμε θερμά και τους δύο.
Μια σύντομη περιγραφή των γεγονότων
Το 1942, Έλληνες από τη Φθιώτιδα υποχρεώθηκαν να εργαστούν στη Στύρφακα, για την κατασκευή βοηθητικής σιδηροδρομικής γραμμής. Τον επόμενο χρόνο, περισσότεροι από 400 (ίσως 500) Εβραίοι της Θεσσαλονίκης μεταφέρθηκαν (σε δύο «αποστολές θανάτου») στην Καρυά Φθιώτιδας για την κατασκευή ανάλογης γραμμής για τα τρένα. Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης, η ασιτία και το ελάχιστο πόσιμο νερό που τους δινόταν καθημερινά είχαν σαν αποτέλεσμα πολλοί να πεθάνουν και οι υπόλοιποι να μείνουν «ζωντανά ξεφτίδια που κάποτε ήταν άνθρωποι», όπως γράφει ο μεγάλος ποιητής Γ. Θ. Βαφόπουλος που πέρασε με το τρένο από την Καρυά τον Αύγουστο του 1943.
Οι ελάχιστοι Εβραίοι που έμειναν τελικά ζωντανοί μεταφέρθηκαν πάλι στη Θεσσαλονίκη, για να σταλούν στο Άουσβιτς. Λόγω της πολύ κακής κατάστασης στην οποία βρίσκονταν όσοι πέρασαν από τα κάτεργα του θανάτου στην Καρυά ελάχιστοι κρίθηκαν «κατάλληλοι» για εργασία στο Άουσβιτς. Είναι πραγματικό θαύμα ότι τέσσερις από αυτούς επέστρεψαν ζωντανοί στην Ελλάδα. Μπορούμε εύκολα να φανταστούμε τι απέγινε με τους υπόλοιπους της Καρυάς, αλλά και τους 1.800 συνολικά εργάτες των άλλων εργοταξίων που ήταν επιβάτες του τρένου της 19ης και τελευταίας αποστολής θανάτου προς το Άουσβιτς. Παρόμοια μεταχείριση σκλάβων είχαν Έλληνες Χριστιανοί και Εβραίοι, σε καταναγκαστικά έργα στον Δομοκό, στο Σέδες Θεσσαλονίκης στο Βάβδο Χαλκιδικής, στη Θήβα, στον Ασωπό και αλλού.
Για την Καρυά έχουμε πλούσιο φωτογραφικό υλικό και πολλά στοιχεία, χάρη στον Ανδρέα Ασσαέλ, ο οποίος τυχαία ανακάλυψε το 2002, σε μια υπαίθρια αγορά για παλιά αντικείμενα (flohmarkt) στη Γερμανία, εκατοντάδες φωτογραφίες προερχόμενες από την Ελλάδα της Κατοχής. Οι φωτογραφίες αυτές είχαν τραβηχτεί από έναν Γερμανό αξιωματικό της Οργάνωσης Τοντ που επέβλεπε τα ναζιστικά έργα στην Ελλάδα, το 1942 και το 1943. Να σημειώσουμε εδώ, ότι δεν ήταν σπάνιο αυτό το φαινόμενο. Πολλοί Γερμανοί στρατιωτικοί, χρησιμοποιώντας φωτογραφικές μηχανές Leica, γερμανικής κατασκευής βέβαια, απαθανάτιζαν διάφορες σκηνές, τοπία και πρόσωπα. Ο Ανδρέας Ασσαέλ εντόπισε ότι 80 φωτογραφίες προέρχονταν από τα καταναγκαστικά έργα στην Καρυά Φθιώτιδας, σίγουρα το χειρότερο ναζιστικό κάτεργο στην Ελλάδα και μετά από έρευνα 20 περίπου ετών έγραψε το βιβλίο στο οποίο αναφερθήκαμε.
Πώς βρέθηκαν οι φωτογραφίες στα χέρια του Ανδρέα Ασσαέλ;
Όπως αναφέραμε, ο Ανδρέας Ασσαέλ βρήκε τις φωτογραφίες σε ένα flohmarkt (αγορά αντικών)της Γερμανίας. Από έρευνα που έκανε διαπίστωσε ότι τα έργα είχε αναλάβει η παραστρατιωτική μονάδα κατασκευαστικών έργων Τοντ (ΟΤ), την οποία ίδρυσε το 1933 ο Διπλωματούχος Μηχανικών Φριτς Τοντ. Μετά το 1938, ο Τοντ έγινε Υπουργός Εξοπλισμού και Πυρομαχικών και η ΟΤ αναλάμβανε στρατιωτικά έργα. Πλέον, το εργατικό της δυναμικό αποτελούνταν από, λίγους σχετικά, στρατευμένους Γερμανούς και κυρίως, από ξένους εργάτες και αιχμαλώτους πολέμου. Το 1942, ο Τοντ σκοτώθηκε σε αεροπορικό δυστύχημα. Τον διαδέχθηκε ο Άλμπερτ Σπερ, που μετέτρεψε την ΟΤ σε μεσάζοντα μεταξύ της Βέρμαχτ και των εταιρειών.
Η Τοντ ανέθεσε τα έργα στην Ελλάδα, στην αυστριακή εταιρεία Überland . Συνυπεύθυνη ήταν και η γερμανική εταιρεία κατασκευών Moll, που υπάρχει μέχρι σήμερα και στην οποία ανήκε η Überland . Αυτό τεκμηριώνεται, όπως γράφει ο κύριος Ασσαέλ από τα έγγραφα του αρχιεπόπτη της Καρυάς Λανγκμάγερ, που είχε βρει πρόσφατα. Ο Λανγκμάγερ ήταν πάρα πολυ σκληρός. Ο Ανδρέας Ασσαέλ ανακάλυψε και τον φωτογράφο. Επρόκειτο για τον Πολιτικό Μηχανικό Hans Herman Rosler (1905-1995), από τη Νυρεμβέργη.
Ο Ρέσλερ γεννήθηκε στη Νυρεμβέργη και πέθανε στη βαυαρική πόλη Roth (Ροτ). Είναι χαρακτηριστικό, ότι μεταπολεμικά ο Ρέσλερ με τη σύζυγό του Χίλντα έκαναν πολλά ταξίδια, ενώ επισκέφθηκαν και την Ελλάδα. Μετά την ανάληψη των ηνίων της Τοντ από τον Σπερ, σ’ αυτήν εργάστηκαν και πολλοί ξένοι (Γάλλοι, Βέλγοι, Ολλανδοί, Κροάτες κ.λπ). Οι αρχιεργάτες της Überland ήταν Κροάτες και Σέρβοι. Στις φωτογραφίες από την Καρυά ξεχωρίζει ένας Κροάτης αρχιεργάτης, με γυαλιά ηλίου μονίμως και ένα ρόπαλο – σανίδα για τους «κακούς» εργάτες…
Μετά το 1942 ο Χίτλερ διέταξε να μην ασχολούνται οι Γερμανοί με χαμαλοδουλειές (κουβάλημα μπάζων, σάκων, σπάσιμο πετρών κ.ά.) Οι Γερμανοί επέβλεπαν μόνο τις εργασίες που γίνονταν από ξένους, προς τη χώρα τους, εργάτες, σε αναλογία 1:5, 1:10 ή και μεγαλύτερη. Το εργατικό δυναμικό στην Ελλάδα διέθεσε στην Überland η γερμανική κυβέρνηση.
Επρόκειτο φυσικά για Έλληνες, Χριστιανούς και Εβραίους που με τη βία επιστρατεύτηκαν για την εκτέλεση έργων. Τα εργοτάξια φυλάσσονταν από οπλισμένους Γερμανούς, κάποιοι από τους οποίους δεν μπορούσαν να εκτελέσουν κανονική θητεία, αλλά και στρατιώτες από φιλικά προσκείμενα στους ναζί κράτη, όπως η Σλοβακία και η Κροατία. Στην Καρυά, οι φύλακες ήταν τουλάχιστον 20. Πάντως, μαρτυρίες επιζώντων Εβραίων, αλλά και κατοίκων της περιοχής ανεβάζουν τον αριθμό τους σε 30-40 (άνδρες μιας διμοιρίας). Συνολικά οι Γερμανοί στη Καρυά ήταν 100 άτομα.
Τα έργα στη Στύρφακα (καλοκαίρι 1942)
Μία από τις περιοχές της Φθιώτιδας όπου οι Γερμανοί εκτέλεσαν έργα, με Έλληνες Χριστιανούς «επιστρατευμένους» με το ζόρι κατοίκους των γύρω χωριών ήταν η Στύρφακα. Η Στύρφακα βρίσκεται 17 χλμ. βόρεια της Λαμίας, ενώ απέχει 5 χλμ. από το Λιανοκλάδι. Είναι χτισμένη σε υψόμετρο περίπου 200 μέτρων.
Το καλοκαίρι του 1942 ξεκίνησαν τα έργα των Γερμανών εκεί. Σκοπός τους ήταν η κατασκευή μιας δεύτερης, παράλληλης γραμμής, όπου θα μπορούσε ένα μεγάλο τρένο να περιμένει το άλλο από την αντίθετη κατεύθυνση. Οι παλιές ατμομηχανές, με 30-40 βαγόνια μπορούσαν να ξεκινήσουν μόνο από ομαλό μέρος. Το εμπόδιο για το έργο ήταν ένας χωμάτινος λόφος που κόπηκε σχετικά εύκολα. Αντίθετα, στην Καρυά, οι εργάτες έπρεπε να διανοίξουν ένα βουνό όλο πέτρα. Απ’ όσο φαίνεται, τα έργα στη Στύρφακα δεν κράτησαν πολύ και ολοκληρώθηκαν σύντομα. Εκτελέστηκαν από Έλληνες των γύρω χωριών που υποχρεώθηκαν σε καταναγκαστική εργασία. Μετά το τέλος της βάρδιας τους επέστρεφαν στα χωριά τους κατάκοποι σε αντίθεση με τους Γερμανούς που κοιμούνταν στα βαγόνια των τρένων.
Πώς βρέθηκαν οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης στην Καρυά;
Αντίθετα, το έργο στην Καρυά ήταν πολύ πιο δύσκολο. Είναι χαρακτηριστικό το έγγραφο της ΟΤ που αναφέρει: «Ας κοστίσει σε ανθρώπινη εργασία ό, τι θέλει…». Πώς όμως ξεκίνησε η αποστολή των Εβραίων από τη Θεσσαλονίκη στη Φθιώτιδα; Από τα μέσα του 1942, υπήρξε αλλαγή της νικηφόρου προέλασης των δυνάμεων του Άξονα. Οι Γερμανοί για να επηρεάσουν την έκβαση του πολέμου καταλήστευσαν τον ορυκτό πλούτο των κατεχόμενων χωρών και οτιδήποτε ήταν χρήσιμο για τη διεξαγωγή του πολέμου. Η σιδηροδρομική γραμμή Αθήνα-Θεσσαλονίκη-Γευγελή-Ευρώπη ήταν η κυρίως αρτηρία για τη μεταφορά στρατού και υλικών στην Κεντρική Ευρώπη. Αρχικά τη φύλαξής της είχαν οι Ιταλοί.
Μετά την ανατίναξη της Γέφυρας του Γοργοποτάμου όμως (25/11/1942) οι Γερμανοί βρήκαν την ευκαιρία να αναλάβουν αυτοί τη φύλαξη. Το Σάββατο 11 Ιουλίου 1942 έχει μείνει στην ιστορία ως «Μαύρο Σάββατο» για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Τη μέρα αυτή κλήθηκαν να μεταβούν στην Πλατεία Ελευθερίας για καταγραφή στα καταναγκαστικά έργα της Τοντ και του εργολαβικού οίκου Μίλερ. Αφού υπέστησαν καψώνια και ανελέητους ξυλοδαρμούς άρχισε η καταγραφή των πρώτων Εβραίων για τα έργα των Γερμανών που διηύθυναν οι εταιρείες Μίλερ, Bauleitung ως εργολάβοι της Τοντ.
Οι πρώτοι εργάτες στάλθηκαν στα λατομεία του Σέδες, του Νάρες (ΒΔ της Θεσσαλονίκης) και του Ολύμπου. Το Σάββατο 11/7/1942 θεωρείται ως η αρχή του τέλους για την ακμάζουσα εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης. Η καταναγκαστική εργασία για Εβραίους το 1942 ξεκινάει με την καταγραφή στη Πλατεία Ελευθερίας και τελειώνει με την πληρωμή λύτρων στους Γερμανούς για την αντικατάσταση τους με ελεύθερους εργάτες μετά από μερικούς μήνες. Τα σοβαρότερα προβλήματα όμως για τους Εβραίους έλαβαν χώρα το 1943. Είναι αδύνατο πρακτικά να αναφέρουμε όλα όσα παραθέτει ο κύριος Ασσαέλ.
Ας δούμε τις κυριότερες ημερομηνίες-σταθμούς: στις 15/03/1943 φεύγει η πρώτη αποστολή για την κατεχόμενη Πολωνία και το Άουσβιτς. Ακολούθησαν άλλες 18, με την τελευταία να ξεκινά από τη συμπρωτεύουσα στις 10/08/1943.
Στις 24 Μαρτίου 1943 έγινε το μπλόκο στον συνοικισμό 151 και στους γειτονικούς δρόμους Μιαούλη, Μισραχή, Ιταλίας. Πάνω από 1.000 άρρενες Εβραίοι, από 16 μέχρι 60 ετών συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στη Θήβα, το Λιανοκλάδι, την Καρυά και άλλα μέρη. Λίγο αργότερα είχε σειρά, ο συνοικισμός του Βαρόνου Χιρς στον Βαρδάρη (κατασκευάστηκε το 1891 με δωρεά του Βαρόνου Χιρς για να στεγαστούν οι πρόσφυγες από τα ρωσικά πογκρόμ). Οι συνθήκες υγιεινής στον συνοικισμό ήταν άθλιες. Ο συνοικισμός μεταβλήθηκε σε διαμετακομιστικό στρατόπεδο. Όσοι Εβραίοι από το Χιρς δεν οδηγήθηκαν στην Πολωνία κατευθύνθηκαν στην Καρυά Φθιώτιδας στις 20 Απριλίου 1943. Ένας από αυτούς που συμμετείχαν στην «αποστολή» ο Δαβίδ Μπρούδο είπε στον Ασσαέλ, ότι «άλλους τους πήγαν στο Λιανοκλάδι και άλλους… στου διαβόλου τη μάνα».
Ο σταθμός της Καρυάς βρίσκεται στο 247ο σιδηροδρομικό χιλιόμετρο Αθήνας-Θεσσαλονίκης, πάνω στο όρος Όθρυς και φτιάχτηκε για τους ίδιους λόγους που είχε γίνει ο σταθμός της Στύρφακας, αλλά και για την εξυπηρέτηση των λιγοστών κατοίκων της Μοσχοκαρυάς, γειτονικού χωριού, απ’ το οποίο πήρε το όνομά του ο σταθμός.
Για το πόσοι ήταν οι Εβραίοι στα «κάτεργα του θανάτου» της Καρυάς, ο Νίκος Σίμος, φύλακας για χρόνια στον σταθμό ανέφερε στον Ασσαέλ ότι ήταν 300, «όπως οι 300 του Σπαρτιάτη Λεωνίδα». Επιζώντες, μέχρι πριν λίγα χρόνια, από τα καταναγκαστικά έργα ανέφεραν διαφορετικά νούμερα στον Ασσαέλ: 300-350, 400-500 και 450. Ο κύριος Ασσαέλ θεωρεί ότι οι Εβραίοι της Καρυάς ήταν περίπου 500. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις φωτογραφίες της δεύτερης «αποστολής» φορούν όλοι χειμωνιάτικα ρούχα γιατί τους είχαν πει ότι θα μεταφερθούν στην Πολωνία από το Χιρς. Πριν να φύγουν από τη Θεσσαλονίκη τους πήγαν στα λουτρά όπου πλύθηκαν. Έπειτα τους κούρεψαν και πέρασαν τα ρούχα τους από κλίβανο. Στη συνέχεια οδηγήθηκαν κατευθείαν στα βαγόνια για την Καρυά. Τα σακίδιά τους, όπου υπήρχαν περιουσίες ολόκληρες από είδη ρουχισμού, μέχρι και δολάρια έμειναν στο καφενείο όπου είχε το γραφείο του ο προδότης Εβραίος Χασσόν.
Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης στην Καρυά
Οι Εβραίοι στην Καρυά δούλευαν σε δύο 12 ώρες βάρδιες: 6 π.μ. με 6 μ.μ. και 6 μ.μ. με 6 π.μ. της επόμενης ημέρας, υπό την επιτήρηση 30-40 στρατιωτών. Είχαν μόνο μία ώρα διαλείμματος στο δωδεκάωρό τους. Όταν κατέβηκαν από το τρένο τους έδωσαν δύο καραβάνες: μία για φαγητό και μία για νυχτερινή ούρηση, καθώς τους απαγορευόταν να βγουν τη νύχτα από τις παράγκες που κοιμόταν. Επρόκειτο για δύο μεγάλες παράγκες, 250 τ.μ. η καθεμία. Ξάπλωναν πάνω στα σανίδια, βάζοντας τις κουβέρτες που είχαν φέρει μαζί τους για στρωσίδια. Ανάλογες παράγκες χρησιμοποιούσαν και τα Τάγματα Εργασίας» (Reichsarbeitsdienst) στα οποία υπηρετούσαν υποχρεωτικά προπολεμικά όλοι οι νέοι Γερμανοί πριν στρατευθούν. Τα λάθη με τις καραβάνες ήταν τραγικά .
Όπως ανέφερε ο Σαμ Ναχμίας κάποιος ξέχασε να πάρει την καραβάνα του φαγητού μαζί του και έφαγε από την άλλη, τη βρόμικη. Το μενού ήταν άθλιο. Sauerkraut (ξινό λάχανο ή λάχανο τουρσί) σε κονσέρβα και ενίοτε φασόλια. Όλοι λάμβαναν μια καραβάνα νερό την ημέρα (ίση σε μέγεθος με ένα μεγάλο κουτί κονσέρβας) και μια μουχλιασμένη κουραμάνα στα τέσσερα. Νερό για να πλυθεί κανείς δεν υπήρχε ούτε ρούχα για ν’ αλλάξουν. Όσοι είχαν ξυραφάκια, τα χρησιμοποιούσαν 5-10 φορές.
Για τουαλέτα έσκαβαν μεγάλους λάκκους και έβαζαν πάνω ένα σανίδι στο οποίο κάθονταν για τη σωματική τους ανάγκη. Υπάρχουν βέβαια πολλά περιστατικά απάνθρωπης συμπεριφοράς ακόμα από τους Γερμανούς τα οποία αναφέρει στο βιβλίο του ο Ανδρέας Ασσαέλ. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Σαμ Ναχμίας, 23 ετών τότε, ήταν γύρω στα 70 κιλά όταν έφτασε στην Καρυά και 30-35 όταν έφυγε! Γερμανοί σκότωναν εν ψυχρώ για «διασκέδαση» άτυχους Εβραίους κ.ά.
Δραπέτες και θνησιμότητα στην Καρυά
Οι γερμανικές κτηνωδίες στην Ελλάδα δεν έχουν τέλος. Η Μαρίκα Κατσιμάνη, η οποία είχε τότε κυλικείο στο σταθμό, αφηγήθηκε στον μεταπολεμικό φύλακα Νίκο Σίμο. ότι στους Γερμανούς άρεσε πολύ να σκοτώνουν τους Εβραίους με τα όπλα παραμπέλουμ. Όταν σκότωναν τους τοποθετούσαν στη σειρά τον έναν πίσω από τον άλλον και πήγαιναν στο άψυχο τελευταίο σώμα με ένα ξύλο που το έβαζαν μέσα στον νεκρό, για να δουν πόσο βαθιά πήγε η σφαίρα! Ο επιζών του κάτεργου της Θήβας Άλμπερτ Μάρκος, στη μαρτυρία του για το USC Shoah Foundation ανέφερε ότι στη Θήβα όπου βρίσκονταν 1.240 Εβραίοι εργάτες και Ρώσοι αιχμάλωτοι πολέμου, σε μια παράγκα βρίσκονταν 40 Εβραίοι που είχαν προσβληθεί από τύφο. Ένα πρωί οι υγιείς είδαν την παράγκα άδεια. Οι Γερμανοί είπαν ότι έστειλαν τους ασθενείς στο νοσοκομείο. Ωστόσο ένας νεαρός Ρώσος αιχμάλωτος ενημέρωσε τον Άλμπερτ ότι οι Γερμανοί πήραν τη νύχτα τους αρρώστους και τους έριξαν ζωντανούς σε ένα λάκκο όπου τους έθαψαν ζωντανούς. Αν τους πυροβολούσαν θα ξεσηκωνόταν όλο το στρατόπεδο.
Από το κάτεργο της Καρυάς δραπέτευσαν οι: Σαμ Ιεσουά, Ηλίας Ματαλόν, Σαμ Κοέν, Τζάκος Καράσσο, Δαβίδ Μπρούδο και Ροβέρτος Μητράνη. Ο Σαμ Ναχμίας χτυπήθηκε από έναν βράχο, οδηγήθηκε σε νοσοκομείο της Λαμίας διότι ήταν ο καλύτερος εργάτης , ξεχάστηκε και γλίτωσε. Συνολικά επτά ήταν οι δραπέτες. Ο Ασσαέλ υποστηρίζει ότι και άλλοι 8 δραπέτευσαν, όμως ο Σαμ Κοέν θεωρεί υπερβολικό τον αριθμό. Η θνησιμότητα ήταν πολύ μεγάλη. Κάποιοι Εβραίοι νηστικοί και κουρασμένοι πέθαιναν. Για να μην ταλαιπωρούνται, οι Γερμανοί τους φόρτωναν σε μικρά σιδηροδρομικά βαγόνια (ντεκοβίλ) μαζί με τα μπάζα και τους πέταγαν στον γκρεμό!
Είχαν φτιάξει επίσης και λάκκους όπου έριχναν 10-15 νεκρούς κάθε φορά! Η μαρτυρία του Isac Moise Cuenca από το 1954, που βρέθηκε στο αρχείο της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης είναι συνταρακτική. Ο Κουένκα «εργάστηκε» στην Καρυά. Λίγο πριν την αναχώρηση των ομοθρήσκων του για τη Θεσσαλονίκη (αρχές Αυγούστου 1943) δραπέτευσε και πήγε στην Αθήνα. Συνελήφθη όμως και στάλθηκε στο Άουσβιτς. Χαρακτηρίζει την Καρυά «κόλαση επί γης» ενώ για το Άουσβιτς γράφει ότι: «εδώ είναι παράδεισος σε σχέση με την Καρυά».
Το τελευταίο τρένο για το Άουσβιτς – Οι διασωθέντες
Στις αρχές Αυγούστου 1943, οι ελάχιστοι Εβραίοι που είχαν μείνει ζωντανοί στην Καρυά μεταφέρθηκαν στη Θεσσαλονίκη για να φύγουν από εκεί για το Άουσβιτς. Το τρένο, με όσους είχαν μείνει ζωντανοί από όλα τα εργοτάξια, με 1.800 επιβάτες, ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη για το Άουσβιτς στις 10 Αυγούστου 1943. Οκτώ μέρες αργότερα το τρένο έφτασε στον προορισμό του. Ήταν τόσο κακή η κατάσταση των καταταλαιπωρημένων Εβραίων επιβατών ώστε μόνο 271 επιλέχθηκαν για εργασία. Οι υπόλοιποι 1.529 θανατώθηκαν αμέσως…
Μπορεί να φαίνεται απίστευτο, αλλά υπήρξαν τέσσερις Έλληνες Εβραίοι που επιβίωσαν από τα «κάτεργα» της Καρυάς και το κολαστήριο του Άουσβιτς. Αυτοί ήταν οι: Σαμ Αρδίττη (1924-1977), Ιακώβ Αρδίττη (1918-1979), Ιακώβ Κοέν (1927-;) και Ισαάκ Κουένκα (1914-;). Ο Σαμ (Σαμουήλ) Αρδίττη και ο αδελφός του Ιακώβ απελευθερώθηκαν από τους Ρώσους τον Ιανουάριο του 1945. Στις 4 Νοεμβρίου 1945 τα δύο αδέλφια επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη και γράφτηκαν στην Ισραηλιτική Κοινότητα. Ο Σαμ πήγε στο Πανεπιστήμιο και ζήτησε να γραφτεί στη Γεωπονική Σχολή. Όταν τον ρώτησαν ποιος είναι, πώς σώθηκε κ.λπ. απάντησε ότι σώθηκε από τους Ρώσους.
Αυτό ήταν αρκετό για να χαρακτηριστεί «πιθανός κομμουνιστής» και να απορριφθεί η αίτησή του! Συντετριμμένος, πήγε στην Αθήνα και με το πλοίο «Haviva Reik» με άλλους 463 επιζώντες του Ολοκαυτώματος έφτασαν στο Ισραήλ. Έμεινε για λίγο καιρό σε κιμπούτς και έπειτα υπηρέτησε στην Παλμάχ, τον πρώτο στρατό του Ισραήλ. Πήρε μάλιστα μέρος στον πόλεμο της ανεξαρτησίας (1948). Ο Σαμ όπως και πολλοί ακόμα επιζώντες έκαναν αίτηση αποζημίωσης στη Γερμανία. Αγαπούσε την Ελλάδα και ερχόταν συχνά εδώ. Έφυγε νέος, στα 53 του, λόγω των κακουχιών των στρατοπέδων, με το παράπονο ότι δεν τον άφησαν να σπουδάσει Γεωπονία στην Ελλάδα.
Χαρακτηριστικό είναι ότι στην περιοχή γίνονταν συχνά σαμποτάζ (εκτός από τον Γοργοπόταμο). Μια ανατίναξη γραμμών και τρένων την οποία ο Ρέσλερ χαρακτηρίζει «αστειάκια των συμμοριτών», καταστροφή του Σταθμού της Αμφίκλειας (14/4/1943) από τον ΕΛΑΣ, Κούρνοβο (Τρίλοφος) την 1/6/1943 με ανατίναξη ιταλικού τρένου μέσα σε σήραγγα με 300 και πλέον Ιταλούς νεκρούς αλλά και Έλληνες ομήρους που είχαν κλειστεί σε ένα βαγόνι (η ενέργεια αυτή προκάλεσε φοβερά ιταλικά αντίποινα), ανατίναξη της γέφυρας του Ασωπού, στις 21/6/1943 από Βρετανούς κομάντος της SOE κ.ά. Η απελευθέρωση των Εβραίων ή τουλάχιστον κάποιων από αυτούς θα μπορούσε να επιτευχθεί. Δεν έγινε όμως καμία τέτοια προσπάθεια…
Τα έργα στην Καρυά, μετά την αναχώρηση των Ελλήνων Εβραίων τελείωσαν από εργάτες των γύρω χωριών, που επιστράτευσαν οι Γερμανοί με τις «γνωστές» τους τακτικές…
Επίλογος
Κλείνουμε με ένα απόσπασμα από όσα έγραψε ο μεγάλος ποιητής Γεώργιος Θ. Βαφόπουλος (1903-1986) για τους Εβραίους συμπατριώτες μας στην Καρυά:
«…Λίγα χιλιόμετρα πριν από τη Λαμία, το τρένο είχε πάλι σταθεί, κοντά σε μια ερημιά, όπου η ψυχή μου δοκιμάστηκε από τη φοβερή σκηνή μιας δαντικής κόλασης […] Σκελετωμένα σώματα, με ίχνη πάνω τους από κουρέλια, μόλις που σαλεύανε από την ανημποριά. Και τα πρόσωπα, δίχως ανθρωπιά, έμοιαζαν μορφές πληγωμένων ζώων που ξεψυχούσαν. Προσπαθούσαν να περπατήσουν και τρίκλιζαν, σκοντάφτανε πάνω στις πέτρες και τότε έτρεψε ο φύλακάς τους, ένας Εβραίος εξωμότης (μάλλον πρόκειται για τον Σέρβο επόπτη της Τοντ) και κατέβαζε με ορμή στο κουρελιασμένο σώμα το γερμανικό του μαστίγιο. […] Και πάρα κάτω, στο βάθος της μικρής χαράδρας, ένα στενόμακρο σανίδι ζευγάρωνε τις δύο της πλευρές. Κι ήσαν υποχρεωμένες τούτες οι ανθρώπινες σκιές με την απειλή του τουφεκιού, να κατεβαίνουν ως την μικρή χαράδρα, να στέκονται πάνω στο σανίδι κι από κει να κάμνουν τη φυσική τους ανάγκη.
Κι η χαράδρα ήταν τόσο βαθύς οχετός, όπου είχαν ταφεί πολλοί «κεκμηκότες» Εβραίοι, όπου μ’ ένα παραπάτημα πέφτανε τούτα τα ανθρώπινα κουρέλια[…] Είχα κουρνιάσει σε μια γωνιά του βαγονιού, με κλεισμένα τα μάτια από ντροπή και οδύνη[…] Κι η ντροπή μαζί με την οδύνη κορυφώθηκαν, όταν ένιωσα να φεύγει το τραίνο από την σκηνή της δαντικής τραγωδίας. Και να συναποκομίζει το άλλο φθηνό ανθρώπινο φορτίο, πούχε το μέγα προνόμιο να ‘χει πάνω του κολλημένη την ετικέτα της «αρίας φυλής»…».
Πηγή: Ανδρέας Ασσαέλ, «Στα κάτεργα του θανάτου», Εκδόσεις UNIVERSITY STUDIO PRESS, Θεσσαλονίκη, 2024
Ευχαριστούμε θερμά τον συγγραφέα του βιβλίου κύριο Ανδρέα Ασσαέλ για την άδεια που μας έδωσε να χρησιμοποιήσουμε στοιχεία και φωτογραφίες από αυτό και τις επισημάνσεις του, καθώς και την κυρία Έφη Αθανασιάδου από τον εκδοτικό οίκο UNIVERSITY STUDIO PRESS για την πολύτιμη βοήθειά της.
Εννοείται ότι απαγορεύεται οποιαδήποτε αναδημοσίευση των φωτογραφιών και των αποσπασμάτων του βιβλίου, χωρίς την άδεια του κυρίου Ανδρέα Ασσαέλ και του εκδοτικού οίκου UNIVERSITY STUDIO PRESS.
