Την Παρασκευή της τρίτης εβδομάδας των Νηστειών, οι πιστοί συγκεντρώνονται στις εκκλησίες για να ακούσουν τους Χαιρετισμούς της Παναγίας, με την τρίτη στάση να αποτελεί μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές της ακολουθίας.
Το κείμενο και η ερμηνεία των χαιρετισμών αυτών φανερώνουν το βάθος της ορθόδοξης παράδοσης και την αγάπη προς τη Θεοτόκο.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία ψάλλει τους Χαιρετισμούς κάθε Παρασκευή βράδυ, τις πρώτες 5 εβδομάδες της Μεγάλης Σαρακοστής.
Ουσιαστικά, έχουν κατατμηθεί οι Χαιρετισμοί σε 4 κομμάτια, «4 στάσεις» και ψάλλονται από ένα κάθε Παρασκευή, ενώ την 5η Παρασκευή λέγεται ολόκληρο το έργο. Τους Χαιρετισμούς τους απαγγέλλει με τη μουσική τους ο ιερέας. Πριν απ” αυτό, οι ψάλτες έχουν ψάλει ένα άλλο περίφημο μουσικό και ποιητικό έργο, που λέγεται «κανόνας των Χαιρετισμών» (οι κανόνες είναι ένα άλλο είδος βυζαντινής κλασικής μουσικής) και δημιουργός του είναι ένας ακόμη κορυφαίος ποιητής και μουσικός του Βυζαντίου, ο άγιος Ιωσήφ ο Υμνογράφος.
Ερμηνεία της τρίτης στάσης των Χαιρετισμών
Η ερμηνεία της Γ’ στάσης ξεκινά με την εξήγηση ότι η Παρασκευή της τρίτης εβδομάδας των Νηστειών είναι αφιερωμένη στην υμνολογία της Θεοτόκου. Μετά το Μικρό Απόδειπνο και το “Άξιόν εστιν”, ψάλλεται ο Κανόνας της Θεοτόκου και το Κοντάκιο “Τῇ ὑπερμάχῳ” σε αργό μέλος. Ακολουθεί η εμμελής απαγγελία από τον Ιερέα της τρίτης στάσης.
Η νέα πνευματική κτίση που φανέρωσε ο Κτίστης αναφέρεται στη γέννηση του Χριστού από παρθενική κοιλιά χωρίς σπορά, διατηρώντας την άφθορη. Βλέποντας το θαύμα αυτό, οι πιστοί υμνούν την Παναγία ως άνθος της αφθαρσίας και στεφάνι της εγκράτειας. Η Θεοτόκος μας δίνει εικόνα της Ανάστασης και μας φανερώνει τη ζωή των Αγγέλων.
Οι χαιρετισμοί συνεχίζουν περιγράφοντας την Παναγία ως δέντρο που παράγει γευστικούς καρπούς από τους οποίους τρέφονται οι πιστοί, και ως πυκνόφυλλο δέντρο κάτω από το οποίο σκεπάζονται πολλοί. Κυοφόρησε οδηγό για τους πλανωμένους και γέννησε Λυτρωτή για τους αιχμαλώτους. Καθικετεύει τον δίκαιο Κριτή και με τη μεσιτεία της παρέχει συγχώρηση στους αμαρτωλούς.
Η θεολογική διάσταση του μυστηρίου
Γνωρίζοντας την παράδοξη γέννηση του Χριστού, καλούμαστε να αποξενωθούμε από τον κόσμο και να μεταφέρουμε το νου μας στον ουρανό. Ο υψηλός Θεός φανερώθηκε στη γη ως ταπεινός άνθρωπος, θέλοντας να τραβήξει προς το δικό Του ύψος όσους Του φωνάζουν Αλληλούϊα.
Ο απερίγραπτος Υιός και Λόγος του Θεού βρισκόταν ολόκληρος στη γη, χωρίς να απουσιάζει από τον ουρανό. Αυτό έγινε με θεϊκή συγκατάβαση και όχι με τοπική μετακίνηση, και έτσι συντελέστηκε η γέννηση από Παρθένο αφιερωμένη στο Θεό. Η Παναγία είναι ο χώρος που χώρεσε τον αχώρητο Θεό και η θύρα του σεπτού μυστηρίου της σωτηρίας μας.
Για τους απίστους είναι αμφίβολο άκουσμα, ενώ για τους πιστούς αποτελεί αναμφίβολο καύχημα. Είναι το πανάγιο όχημα του Χριστού που κάθεται πάνω στα Χερουβείμ και το υπερτέλειο οίκημα Εκείνου που κάθεται στα Σεραφείμ. Ένωσε μεταξύ τους τα αντίθετα και συνδύασε την παρθενία με τη μητρότητα.
Η Παναγία ως κλειδί της σωτηρίας
Με την Παναγία καταλύθηκε η παράβαση και χάρη σε αυτήν ανοίχτηκε ο Παράδεισος. Είναι το κλειδί της βασιλείας του Χριστού και η ελπίδα των αιωνίων αγαθών. Κάθε φύση Αγγέλων κατεπλάγη για το μεγάλο γεγονός της ενανθρώπησης, βλέποντας τον απρόσιτο Θεό να γίνεται προσιτός σε όλους ως άνθρωπος, να συναναστρέφεται μαζί μας και να ακούει από όλους το Αλληλούϊα.
Οι επιδέξιοι ρήτορες στέκονται σαν άφωνα ψάρια μπροστά στο μυστήριο της Θεοτόκου, γιατί δεν μπορούν να εξηγήσουν πώς έμεινε Παρθένος και μπόρεσε να γεννήσει. Εμείς όμως, θαυμάζοντας το μυστήριο, της φωνάζουμε με πίστη ότι είναι δοχείο της σοφίας του Θεού και ταμείο της πρόνοιάς Του.
Η Παναγία αποδεικνύει άσοφους τους φιλοσόφους και ελέγχει ως άμυαλους τους τεχνολόγους. Με αυτήν αποδείχτηκαν ανόητοι οι διαβόητοι συζητητές και εξαφανίστηκαν οι μυθοπλάστες. Διαλύει τους περίπλοκους συλλογισμούς και σοφίες των Αθηναίων και γεμίζει με ανθρώπινες ψυχές τα δίχτυα των πνευματικών ψαράδων.
Ανασύρει από το βυθό της άγνοιας και φωτίζει πολλούς με θεία γνώση. Είναι το πλοίο αυτών που θέλουν να σωθούν και το λιμάνι όσων ταξιδεύουν στο πέλαγος της ζωής. Θέλοντας να σώσει τον κόσμο Εκείνος που για χάρη μας τον κόσμησε, ήλθε με δική Του πρωτοβουλία. Ως Ποιμένας και Θεός, φανερώθηκε όμοιος με εμάς άνθρωπος και κάλεσε στη σωτηρία τους όμοιους με Αυτόν.
Μετά την ολοκλήρωση της τρίτης στάσης, ακολουθεί το «Τῇ ὑπερμάχῳ» σε σύντομη μορφή, το Τρισάγιο «Άγιος ο Θεός», το Κοντάκιο «Ὡς ἀπαρχὰς τῆς φύσεως» και όλα όσα αναφέρονται την πρώτη εβδομάδα εκτός από το Ευαγγέλιο. Η ακολουθία κλείνει με την απόλυση «Δι᾿ εὐχῶν».
Δείτε live τους Γ’ Χαιρετισμούς της Παναγίας από τους Αγίους Ισιδώρους Λυκαβηττού
Το κείμενο της Γ’ στάσης των Χαιρετισμών
Η τρίτη στάση ξεκινά με τα λόγια:
«Νέαν ἔδειξε κτίσιν, ἐμφανίσας ὁ Κτίστης, ἡμῖν τοῖς ὑπ᾿ αὐτοῦ γενομένοις».
Ο Κτίστης φανέρωσε νέα πνευματική κτίση σε εμάς που γίναμε από Αυτόν, αφού βλάστησε χωρίς σπορά από παρθενική κοιλιά και τη διαφύλαξε άφθορη.
Βλέποντας το θαύμα αυτό, οι πιστοί υμνούν τη Θεοτόκο με τους εξής χαιρετισμούς:
«Χαῖρε, τὸ ἄνθος τῆς ἀφθαρσίας, χαῖρε, τὸ στέφος τῆς ἐγκρατείας. Χαῖρε, ἀναστάσεως τύπον ἐκλάμπουσα, χαῖρε, τῶν Ἀγγέλων τὸν βίον ἐμφαίνουσα. Χαῖρε, δένδρον ἀγλαόκαρπον ἐξ οὗ τρέφονται πιστοί, χαῖρε, ξύλον εὐσκιόφυλλον ὑφ᾿ οὗ σκέπονται πολλοί.
Χαῖρε, κυοφοροῦσα ὁδηγὸν πλανωμένοις, χαῖρε, ἀπογεννῶσα λυτρωτὴν αἰχμαλώτοις. Χαῖρε, Κριτοῦ δικαίου δυσώπησις, χαῖρε, πολλῶν πταιόντων συγχώρησις. Χαῖρε, στολὴ τῶν γυμνῶν παῤῥησίας, χαῖρε, στοργὴ πάντα πόθον νικῶσα. Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε.
Η θεολογία της παράδοξης γέννησης
Το κείμενο συνεχίζει με τη θεολογική διάσταση του μυστηρίου:
«Ξένον τόκον ἰδόντες, ξενωθῶμεν τοῦ κόσμου, τὸν νοῦν εἰς οὐρανὸν μεταθέντες».
Γνωρίζοντας την παράδοξη γέννηση του Χριστού, καλούμαστε να αποξενωθούμε από τον κόσμο, μεταφέροντας το νου μας στον ουρανό.
Ο υψηλός Θεός φανερώθηκε στη γη ως ταπεινός άνθρωπος, θέλοντας να τραβήξει προς το ύψος Του όσους Του φωνάζουν Αλληλούϊα.
Ο απερίγραπτος Λόγος βρισκόταν ολόκληρος στη γη, χωρίς όμως να απουσιάζει από τον ουρανό. Αυτό έγινε με θεϊκή συγκατάβαση και όχι με τοπική μετακίνηση, και έτσι συντελέστηκε η γέννηση από την Παρθένο που είχε αφιερωθεί στο Θεό:
«Χαῖρε, Θεοῦ ἀχωρήτου χώρα, χαῖρε, σεπτοῦ μυστηρίου θύρα. Χαῖρε, τῶν ἀπίστων ἀμφίβολον ἄκουσμα, χαῖρε, τῶν πιστῶν ἀναμφίβολον καύχημα. Χαῖρε, ὄχημα πανάγιον τοῦ ἐπὶ τῶν Χερουβείμ, χαῖρε, οἴκημα πανάριστον τοῦ ἐπὶ τῶν Σεραφείμ. Χαῖρε, ἡ τἀναντία εἰς ταὐτὸ ἀγαγοῦσα, χαῖρε, ἡ παρθενίαν καὶ λοχείαν ζευγνῦσα. Χαῖρε, δι᾿ ἧς ἐλύθη παράβασις, χαῖρε δι᾿ ἧς ἠνοίχθη Παράδεισος. Χαῖρε, ἡ κλεὶς τῆς Χριστοῦ Βασιλείας, χαῖρε, ἐλπὶς ἀγαθῶν αἰωνίων. Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε».
