Τι γράφουν για τους Σαρακατσάνους η Αγγελική Χατζημιχάλη, που μελέτησε για χρόνια την ιστορία, τη ζωή και τον πολιτισμό τους και άλλοι Έλληνες και ξένοι επιστήμονες
Οι Σαρακατσάνοι ή Σαρακατσαναίοι είναι Έλληνες κτηνοτρόφοι – νομάδες, με ιδιότυπα στοιχεία συλλογικής ζωής, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί σχεδόν σε όλα τα μέρη της χώρας μας.
Η συλλογική μνήμη των Σαρακατσάνων θεωρεί ως αρχική κοιτίδα τους την Ήπειρο. Στο παρελθόν είχαν εξαπλωθεί σε ευρύτερη έκταση στη Βαλκανική αλλά μετά την οριστική διευθέτηση των συνόρων, το 1923, περιόρισαν εύλογα τη δημιουργία των τσελιγκάτων στον ελλαδικό χώρο, όπου υπήρξαν οι κατεξοχήν εκπρόσωποι του γένους (πατριάς), της κοινωνικής ομάδας των κτηνοτρόφων με τις ετήσιες σταθερές μετακινήσεις, όπως τις καθορίζει η φύση: ανέβασμα των κοπαδιών και ολόκληρων των οικογενειών στα ψηλά βουνά, στην αρχή της άνοιξης (συνήθως την ημέρα της εορτής του Αγίου Γεωργίου) και κάθοδό τους στις αρχές του φθινοπώρου (ημέρα εορτής του Αγίου Δημητρίου).
Η ετυμολογία της λέξης Σαρακατσάνοι
Για την ετυμολογία της λέξης Σαρακατσάνοι (ή Σαρακατσαναίοι) έχουν διατυπωθεί πολλές απόψεις. Σύμφωνα με τον Πάτρικ Λι Φέρμορ («ΡΟΥΜΕΛΗ. Οδοιπορικό στη Βόρειο Ελλάδα»), πρώτη αναφορά του ονόματος γίνεται από τον Ευγένιο του Αιτωλό το 1650. Οτιδήποτε προγενέστερο ή μεταγενέστερο είναι εικασία.
Ο Παναγιώτης Αραβαντινός στη «Χρονογραφία της Ηπείρου» (1856) θεωρεί ότι το όνομα των Σαρακατσάνων προέρχεται από το Σακαρέτσι, κωμόπολη του Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας. Τροποποιώντας κάπως την άποψή του αυτή, στη «Μονογραφία περί Κουτσοβλάχων» γράφει: «Αλλ’ επειδή εν τη κλήσει ταύτη υφίσταται η λέξεις Κατσάνοι, ίσως οι εν λόγω Σαρακατσάνοι, ως γειτνιάζοντες, τοις Κατσανοχωρίοις της Ηπείρου εκλήθησαν Παρακατσάνοι ή Καρακατσάνοι».
Την άποψη αυτή δέχονται οι A. Passow και L. Henzey, ενώ ο Ιωάννης Λαμπρίδης στα «Ηπειρωτικά Μελετήματα» θεωρεί ότι η λ. Καρακατσάνος προέρχεται από τη λέξη Κατσ(ι)άνος (κάτοικος των Κατσανοχωρίων της Ηπείρου απ’ όπου θεωρεί ότι κατάγονται οι Σαρακατσάνοι) και από το τουρκικό επίθετο καρά, που έχει δύο έννοιες. Ο Λαμπρίδης δέχεται την έννοια «μαύρος, ελεεινός».
Η Αγγελική Χατζημιχάλη απορρίπτει, ορθά, την άποψη αυτή. Ο Λαμπρίδης βέβαια θεωρεί («Ηπειρωτικά Μελετήματα», τεύχος Δ’, «Μαλακασιακά», 1888) ως τόπο καταγωγής των Σαρακατσάνων, τα Κατσανοχώρια της Ηπείρου (Λιάπου, Δεμάτι, Προσγόλι και Βεσταβέτσι). Στο Βεσταβέτσι μάλιστα, διασώζεται, γράφει η Αγγελική Χατζημιχάλη, σχετική παράδοση. Το ίδιο συμβαίνει και σε μερικές οικογένειες Σαρακατσάνων.
Ο Δανός C. Hoeg μελέτησε για πολύ καιρό από κοντά τη ζωή των Σαρακατσάνων. Η ετυμολογία όμως που δίνει ο Hoeg και ανάγεται στο δακορουμανικό sarac (=φτωχός, δυστυχισμένος) αναιρέθηκε από τον ίδιο λίγα χρόνια αργότερα. Ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες γλωσσολόγους, ο Δ. Γεωργακάς θεωρεί ότι η λέξη Σαρακατσάνοι προέρχεται από την τουρκική λέξη σαρί (=κίτρινος, ξανθός) και το τουρκικό παρωνύμιο kacan (=φυγάς, νομάς). Υπάρχουν και άλλες εκδοχές, που βασίζονται σε σύνθεση τουρκικών λέξεων.
Κατά την πρώτη, η λ. Σαρακατσάνος, προέρχεται από την τουρκική λέξη καρακατσάν (από το kara = μαύρος και kacan=φυγάς, ανυπότακτος) επειδή οι Σαρακατσάνοι φορούσαν μαύρα ρούχα σε ένδειξη πένθους για την άλωση της Κωνσταντινούπολης και δεν υποτάχθηκαν στους Οθωμανούς.
Ο Γ. Μπαμπινιώτης στη ΣΤ’ έκδοση του Λεξικού του παραθέτει και την άποψη ότι η λ. Σαρακατσάνος είναι παράλληλος τύπος της λ. Καρακατσάνος, αβέβαιου ετύμου. Ίσως, όμως, όπως γράφει προέρχεται πιθανόν από το τουρκικό Kir-Kacan (=αυτός που φεύγει από το δάσος).Η Αγγελική Χατζημιχάλη θεωρεί ότι καμία από αυτές τις ετυμολογίες δεν είναι ορθή.
Παραθέτει όμως μία του Σκυριανού λογοτέχνη και δημοσιογράφου Κωνσταντίνου Φαλτάιτς (1891-1944), που της έστειλε ο ίδιος στις 2 Απριλίου 1940. Κατσάνοι ονομάζονται στην Ήπειρο και τη Δυτική Μακεδονία, οι πλανόδιοι έμποροι, οι γυρολόγοι. Η τουρκική λέξη κατσάν σημαίνει «αυτός που φεύγει». Το πρώτο συνθετικό, το καρά, δεν συνδέεται με το «μαύρος, άθλιος», αλλά έχει επιτατική σημασία. Κατά τον Φαλτάιτς δηλαδή, καρακατσάνος είναι «αυτός που φεύγει συχνά», «ο κατ’ εξοχήν φεύγων», όπως γράφει ο ίδιος.
Ο δε όρος Σαρακατσάνος αποτελεί εκλέπτυνση του Καρακατσάνος. Αν και η Αγγελική Χατζημιχάλη δεν δέχεται αυτή την άποψη έχει ετυμολογική βάση, αλλά και πραγματολογικό υπόβαθρο…
Η αναμφισβήτητη ελληνικότητα των Σαρακατσάνων
Όπως γράφει ο Ορέστης Κουρέλης στο βιβλίο του «ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ: ΟΙ ΦΕΡΕΟΙΚΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ» (φερέοικοι = νομάδες) (σελ.30): «Αν ρωτούσατε, παλαιότερα, έναν αγράμματο Σαρακατσάνο τι είναι στην καταγωγή, θα παίρνατε την οργισμένη απάντησή του ότι είναι Έλληνας. Και η οργή του, φυσικά, θα ήταν συνέπεια της αμφιβολίας εκείνου που τον ρωτούσε για την καταγωγή του, κάτι το οποίο δεν ήταν διαπραγματεύσιμο ούτε αμφισβητήσιμο για τον Σαρακατσάνο. Ο Σαρακατσάνος ήταν και είναι Έλληνας, χωρίς ερωτηματικά και αποσιωπητικά και είναι περήφανος γι’ αυτό…»
Ένας από τους πρώτους που υποστήριξαν ότι οι Σαρακατσάνοι είναι Έλληνες ήταν ο Παναγιώτης Αραβαντινός. Την άποψή του αποδέχτηκαν απερίφραστα οι: A. Passow, L. Henzey, Ι. Λαμπρίδης, A. Philippson, Κ. Κρυστάλλης, Ν. Γιαννόπουλος, Δ. Καμπούρογλου(ς), Κ. Νικολαΐδης, Μ. Βασιλειάδης, Σ. Γρανίτσας, Γ. Αναγνωστόπουλος, ο βυζαντινολόγος και Ακαδημαϊκός Κων/νος Άμαντος, ο κορυφαίος δημοτικιστής Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ο αρχαιολόγος και Ακαδημαϊκός Αντώνιος Κεραμόπουλλος, ο Δ. Συράκης, ο Γ. Καββαδίας, ο Στίλπων Κυριακίδης, ο Ν. Βέης, ο Κ. Φαλτάιτς, ο Ε. Τζιάτζιος, ο σπουδαίος Γιάννης Βλαχογιάννης, ο Δ. Γεωργακάς κ.ά. Τα τελευταία χρόνια, την ίδια άποψη εξέφρασαν, μεταξύ άλλων οι: Ν. Κατσαρός, Δ. Γαρούφας, Γ. Μποτός, Θ. Καλοδήμος, Ε. Μακρής, Ν. Καρατζένης, Θ. Γιαννόπουλος κ.ά.
Ειδική μνεία πρέπει να γίνει στον Δανό Carsten Hoeg. Ο διαπρεπής αυτός ερευνητής, με τις πολυετείς και εμπεριστατωμένες μελέτες του, βασισμένες κυρίως στη γλώσσα και τη γλωσσική ενότητα, στις εκδηλώσεις της ζωής και σε λαογραφικά στοιχεία των Σαρακατσαναίων, δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης της ελληνικότητάς τους. Ο αείμνηστος πανεπιστημιακός, ιστορικός – λαογράφος, Στίλπων Κυριακίδης (1887-1964) γράφει: «Ορθότατα αποφαίνεται (ο C. Hoeg) υπέρ της ελληνικής καταγωγής των Σαρακατσάνων και ότι την γλωσσικήν έρευναν διεξάγει επιστημονικότατα και εν πλήρει γνώσει της νεοελληνικής διαλεκτολογίας» και συνεχίζει: «… ο κ. Hoeg εξετάζει και την σχέση του ιδιώματος των Σαρακατσάνων προς τα άλλα γειτνιάζοντα βόρεια ιδιώματα της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Αιτωλοακαρνανίας. Η εξέτασις γίνεται μετά πολλής προσοχής, αλλά δυστυχώς εις το μέρος τούτο ακριβώς γίνονται καταφανή τα μεγάλα κενά τα υπάρχοντα εις την νεοελληνικήν διαλεκτολογίαν».
Ο αυστηρός στις κρίσεις του Στίλπων Κυριακίδης αναγνωρίζει την προσφορά του C. Hoeg στο θέμα της εθνικής καταγωγής των Σαρακατσαναίων και συμπλέει με τα συμπεράσματά του.Ο Γιάννης Άλεξ Μποτός, στο βιβλίο του «Οι Σαρακατσιαναίοι», Αθήνα 1982 είναι απόλυτα κατηγορηματικός ως προς την ελληνικότητα των Σαρακατσαναίων. Ο ψυχικός και ο εθνικός τους χαρακτήρας είναι ελληνικός και η γλώσσα τους ελληνική. Έχουν απόλυτη συνείδηση της ελληνικής τους καταγωγής και διατρανώνουν την πίστη τους ότι κατάγονται απευθείας από τους αρχαίους προγόνους μας, καθώς και ότι διασώζουν μερικά αρχαιοελληνικά έθιμα.
Στα χρόνια της τουρκοκρατίας, ο Μποτός θεωρεί ότι οι Σαρακατσάνοι πολέμησαν κι αυτοί τους Τούρκους, ενώ τα κονάκια (=κατοικίες) τους στα δύσβατα και απρόσιτα ελληνικά βουνά έγιναν καταφύγια κλεφτών και αρματολών. Είναι βέβαιο, ότι πολλοί σπουδαίοι κλεφταρματολοί και αγωνιστές του 1821 ήταν Σαρακατσάνοι. Ο θρυλικός Κατσαντώνης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Κατά τον ανθρωπολόγο Άρη Πουλιανό «οι Σαρακατσαναίοι είναι ο αρχαιότερος λαός της Ευρώπης». Και ο Θ. Καλοδήμος, στηριζόμενος στο έργο των βιολόγων Κ. Ζαφειράτου και Γ. Παναγιάρη, γράφει ότι «πρόσφατη επιστημονική έρευνα που έγινε σχετικά με τη γενετική σύσταση των Σαρακατσαναίων απέδειξε ότι οι Σαρακατσαναίοι παρουσιάζουν γενετικές ομοιότητες με τον υπόλοιπο ελληνικό πληθυσμό και αποκλείεται κάθε γονιδιακή σχέση με άλλες ευρωπαϊκές ομάδες που θεωρούνται ότι επέζησαν από την παλαιολιθική εποχή».
Άλλες απόψεις για τους Σαρακατσάνους
Ο Ευριπίδης Μακρής έκανε μια σπουδαία έρευνα. Από το 1886 ως τις αρχές του 21ου αιώνα είχαν γράψει για τους Σαρακατσάνους αυτοτελή έργα ή άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά 145 Έλληνες και 80 ξένοι συγγραφείς. Συνολικά τα έργα που είχαν γραφτεί για τους Σαρακατσάνους ήταν 190 ελληνικά και 80 ξένα. Από τους 225 συγγραφείς μόνο δέκα αμφισβητούν την ελληνική τους καταγωγή. Ενδεικτικά, ο Ιταλός Bardacci το 1917, αν και δεν γνώρισε τους Σαρακατσάνους θεωρεί ότι είναι λατινική φυλή, που όμως με την ελληνική προπαγάνδα ξέχασαν τη γλώσσα τους και έγιναν Έλληνες!
Ακόμα πιο εξωφρενική είναι η άποψη του Γάλλου A. Gennep (1925), ότι οι Σαρακατσάνοι είναι υπολείμματα εποίκων τουρκικής καταγωγής! Και φυσικά, οι Ρουμάνοι πανεπιστημιακοί, ελληνικής καταγωγής Jorga, Capidan, Pericle Papahagi και Tache Papahagi, που αμφισβητούν και την ελληνικότητα των Βλάχων θεωρούν ότι οι Σαρακατσάνοι είναι επίσης δακορουμανικής καταγωγής.
Απάντηση σε όλους αυτούς δίνει ο Θ. Καλοδήμος, στο βιβλίο του «Σαρακατσαναίοι, οι αρχαιότεροι Ινδοευρωπαίοι νομάδες», Λαμία 2006. Σύμφωνα με φυσικοανθρωπολογικές μελέτες που έγιναν στα Ζαγοροχώρια των Ιωαννίνων της Ηπείρου, διαπιστώθηκε ότι ο ανθρωπολογικός τύπος των Σαρακατσαναίων είναι αυτόχθονας και εκπροσωπεί την Αλπίνη φυλή.
Η Αλπίνη φυλή όμως στην Ελλάδα εκπροσωπείται από τους Δωριείς που ήρθαν στη χώρα μας τον 11ο αι. π.Χ. Συνεπώς, οι Σαρακατσάνοι είναι απόγονοι των Δωριέων και κοιτίδα τους η περιοχή της Πίνδου. Πολύτιμη για την επιβεβαίωση των παραπάνω είναι η άποψη του μεγάλου γλωσσολόγου Μανόλη Τριανταφυλλίδη, σύμφωνα με την οποία τα σαρακατσάνικα ανήκουν στα δυτικά, δωρικά δηλαδή, ιδιώματα, όπως και τα ηπειρώτικα. Και τα δημοτικά τραγούδια των Σαρακατσάνων και οι μουσικοί τόνοι τους παραπέμπουν στην Πίνδο και ειδικότερα στην Ήπειρο…
Πόσοι είναι οι Σαρακατσάνοι στην Ελλάδα;
Το σύνολο του αριθμού των Σαρακατσάνων στην Ελλάδα δεν είναι εξακριβωμένο, γιατί καμία επίσημη απογραφή του πληθυσμού δεν ασχολήθηκε με το θέμα αυτό. Ο αριθμός 2.000 σαρακατσάνικων οικογενειών που υπάρχει σε παλιές κυβερνητικές αναφορές είναι εκτός πραγματικότητας. Η πρώτη αξιόλογη προσπάθεια καταγραφής των Σαρακατσάνων, έγινε από τον γενικό επιθεωρητή Γεωργίας Δημήτριο Συράκη, στο βιβλίο του «Η νομαδική κτηνοτροφία εν Ελλάδι». Σύμφωνα μ’ αυτή, το 1922-23 ζούσαν στην Ελλάδα 5.986 οικογένειες Σαρακατσάνων.
Αναλυτικά:
- Πελοπόννησος (Αργολιδοκορινθία), 1.390 οικογένειες
- Στερεά Ελλάδα, 1.112 οικογένειες
- Θεσσαλία, 794 οικογένειες
- Ήπειρος, 492 οικογένειες
- Μακεδονία, 1.499 οικογένειες
- Θράκη, 699 οικογένειες.
Σύμφωνα με τον Hoeg, η κάθε οικογένεια Σαρακατσάνων έχει επτά μέλη, άρα σύμφωνα με τον Συράκη, οι Σαρακατσάνοι της Ελλάδας ήταν περίπου 41.900, το 1922-23. Η Α. Χατζημιχάλη θεωρεί πολύ μικρό τον αριθμό αυτό, καθώς δεν υπολογίστηκαν καθόλου οι Σαρακατσάνοι της Εύβοιας, ενώ και οι Σαρακατσάνοι των άλλων περιοχών ήταν πολύ περισσότεροι.
Η Αγγελική Χατζημιχάλη έκανε ενδελεχή επιτόπια, προσωπική έρευνα και ανεβάζει τον αριθμό των Σαρακατσάνων, σε 10.604 οικογένειες (74.228 άτομα, με βάση τον αριθμό των επτά μελών σε καθεμία από αυτές).
Αναλυτικά:
- Πελοπόννησος 355 οικογένειες
- Στερεά και Θεσσαλία 3.851 οικογένειες
- Ήπειρος 1.875 οικογένειες
- Δυτική Μακεδονία 1.816 οικογένειες
- Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία 1.802 οικογένειες
- Θράκη 905 οικογένειες.
Και η Χατζημιχάλη θεωρεί όμως ότι οι Σαρακατσάνοι είναι πολύ περισσότεροι (1957). Πάντως, σήμερα, οι Σαρακατσάνοι υπολογίζονται στη χώρα μας σε 83.000-95.000, χωρίς να αποκλείεται να ξεπερνούν και τις 100.000, καθώς πολλοί έχουν εγκατασταθεί και αφομοιωθεί στις πόλεις και αποφεύγουν να αναφερθούν στη σαρακατσάνικη καταγωγή τους.
Στοιχεία για τη ζωή των Σαρακατσάνων
Οι περιοχές εγκατάστασής τους, με τις κατοικίες και τις βοηθητικές εγκαταστάσεις, λέγονται κονάκια. Οι Σαρακατσάνοι κατοικούν σε καλύβες, ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά γνωρίσματα του παραδοσιακού πολιτισμού τους. Οι καλύβες αυτές είναι δύο ειδών: στρογγυλές, που καταλήγουν στην κορυφή σε σχεδόν κωνικό θόλο και παραλληλόγραμμες με κάθετες πλευρές και δίρριχτες σκεπές.
Η βάση της οργάνωσης της κοινωνικής ζωής των Σαρακατσάνων ήταν τα τσελιγκάτα, που ήταν μικρές κοινωνίες αποτελούμενες από 20-50 οικογένειες. Η κοινωνική οργάνωση των Σαρακατσάνων ήταν βασισμένη στη δομή της πατριαρχικής οικογένειας, όπου ο πατέρας ήταν η κεφαλή και όλα τα μέλη της αντλούσαν την καταγωγή τους αποκλειστικά από αυτόν.
Οι Σαρακατσάνοι είναι πολύτεκνοι και σπάνια μένει κάποιος από αυτούς ανύπαντρος. Συνήθως έχουν πέντε ή και περισσότερα παιδιά. Παλαιότερα υπήρχαν πολλές οικογένειες Σαρακατσάνων με οκτώ, δέκα ή και δώδεκα παιδιά!
Όσο για τη θρησκεία, οι Σαρακατσάνοι είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό όμως είναι η συνύπαρξη της βαθιάς χριστιανικής πίστης με τη μαγεία, καθώς οι Σαρακατσάνοι διέθεταν μεγάλο αριθμό μαγικοθρησκευτικών δοξασιών με αρχαιοελληνικές ρίζες, με σκοπό την εξασφάλιση υγείας, ευγονίας και ευημερίας. Τέτοιες παραδόσεις και δοξασίες είναι τα χοροστάσια όπου στήνουν χορό οι νεράιδες, η πίστη στην ύπαρξη δαιμόνων, οι μοίρες που καθορίζουν το πεπρωμένο του νεογέννητου, τα φυλαχτά και το «κακό μάτι».
Κλείνοντας αναφέρουμε την άποψη του Γ. Β. Καββαδία, ο οποίος διαπιστώνει ότι η σαρακατσάνικη κοινωνία διέπεται από τις εξής αρχές: την απομόνωση και ανεξαρτησία, την κτηνοτροφία και τον νομαδισμό, την υπεροχή των ανδρών (πατριαρχική μορφή κοινωνίας), την κοινή διαβίωση και την καταπολέμηση του ατομικισμού.
Ως τα μέσα του 20ού αιώνα περίπου, οι Σαρακατσάνοι διατήρησαν τη φυλετική τους καθαρότητα, βοηθούμενοι και από την απομόνωσή τους στα βουνά, καθώς οι γάμοι γίνονταν μόνο μεταξύ ατόμων της φυλής τους…
