Τιμή και μνήμη σε όλους τους ανώνυμους και επώνυμους αγωνιστές του κάμπου.
Η ιστορία της Κωπαΐδας δεν είναι μόνο ιστορία ενός εύφορου κάμπου.
Είναι ιστορία ανθρώπων που μόχθησαν πάνω στη γη, αλλά για δεκαετίες δεν μπορούσαν να τη θεωρήσουν δική τους. Είναι ιστορία κολλήγων, φτωχών αγροτών, οικογενειών που ζούσαν κάτω από σκληρούς όρους εκμετάλλευσης, δουλεύοντας σε έναν τόπο που τους έδινε ζωή αλλά και πόνο.
Αποκορύφωμα αυτών των αγώνων υπήρξε η μεγάλη εξέγερση και απεργία των κολλήγων της Κωπαΐδας κατά τα έτη 1931–1932. Ένας από τους σημαντικότερους κοινωνικούς και αγροτικούς αγώνες της νεότερης ελληνικής ιστορίας, που γεννήθηκε μέσα από την πείνα, την αδικία και την ανάγκη για αξιοπρέπεια.
Πρωταγωνιστές αυτού του αγώνα υπήρξαν άνθρωποι του κάμπου: ο Σπύρος Στάμου από τον Άγιο Δημήτριο, ο Θανάσης Παπαϊωάννου και ο Πλούταρχος Γκικόπουλος από τον Ορχομενό, ο Γιώργος Κατσιμίχας από το Μαυρομμάτι, ο Δημήτριος Λέττης από τις Βρασταμίτες και ο Κώστας Πήλιας από το Μαρτίνο, μαζί με εκατοντάδες άγνωστους αγωνιστές που στάθηκαν όρθιοι μέσα στις στερήσεις.
Την εποχή εκείνη, η γη της Κωπαΐδας ελεγχόταν από την Αγγλική Εταιρία της Κωπαΐδας, την Copais Company, η οποία είχε αποκτήσει τεράστια δύναμη στην περιοχή. Οι κολλήγοι καλλιεργούσαν τη γη, όμως αναγκάζονταν να παραδίδουν μεγάλο μέρος της παραγωγής τους στην εταιρία μέσω δυσβάσταχτων επιβαρύνσεων και γεώμορου που έφτανε ακόμη και το 30% ή 40%.
Οι αγρότες πλήρωναν 28% δικαίωμα καλλιέργειας, 8% αλωνιστικά, 1% μεταφορικά, επιπλέον «φυλακτικά», διάφορα μπαξίσια και άλλες επιβαρύνσεις προς τους υπαλλήλους της εταιρίας.
Στην πράξη, οι άνθρωποι που δούλευαν τη γη ζούσαν σε συνθήκες οικονομικής εξάρτησης και διαρκούς φόβου.
Αρχικά οι διεκδικήσεις τους ήταν κυρίως οικονομικές. Ζητούσαν μείωση των υπέρογκων επιβαρύνσεων και πιο ανθρώπινες συνθήκες εργασίας. Πολύ γρήγορα όμως ο αγώνας πήρε βαθύτερο χαρακτήρα. Οι κολλήγοι δεν ζητούσαν πλέον μόνο ελάφρυνση. Ζητούσαν δικαιοσύνη, αξιοπρέπεια και σεβασμό.
Κατήγγειλαν επίσης τη σκληρή και συχνά βίαιη συμπεριφορά της εταιρίας και των ανθρώπων της. Οι υπάλληλοι και οι μπράβοι της εταιρίας αντιμετωπίζονταν από τους κατοίκους ως όργανα καταπίεσης, που επέβαλλαν φόβο στους εξαθλιωμένους αγρότες.
Οι κολλήγοι οργανώθηκαν. Βγήκαν στους δρόμους με πλακάτ, μαύρες σημαίες και συνθήματα που συμπύκνωναν όλη την αγωνία τους:
«Δώστε μας λίγη γη»
«Κωπαΐδα ή θάνατος»
«Θέλουμε να ζήσουμε»
«Είμαστε αγρότες»
Δεν ήταν λόγια μεγάλα. Ήταν κραυγές επιβίωσης. Ήταν η φωνή ανθρώπων που δεν ζητούσαν χάρη, αλλά το δικαίωμα να ζήσουν από τον κόπο τους.
Διαμαρτυρήθηκαν δημόσια στον δρόμο του Κριμπά και έστειλαν αντιπροσωπεία στην Αθήνα ζητώντας λύση.
Η απάντηση όμως ήταν καταστολή.
Αστυνομικές δυνάμεις και άνθρωποι της εταιρίας επιτέθηκαν στους απεργούς. Χτυπήθηκαν άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Οι πιεσμένοι αγρότες, που για χρόνια υπέμεναν σιωπηλά, άρχισαν πλέον να σκληραίνουν τη στάση τους.
Τότε εμφανίστηκαν οι έφιππες ομάδες περιφρούρησης της απεργίας, με επικεφαλής τον Γιώργο Κατσιμίχα και τον Κώστα Πήλια. Οι ομάδες αυτές περιπολούσαν ένοπλες στον κάμπο, ώστε να αποτρέψουν το σπάσιμο της απεργίας και να προστατεύσουν τους απεργούς από επιθέσεις και εκφοβισμό.
Η εικόνα πεινασμένων αγροτών πάνω σε άλογα, αποφασισμένων να υπερασπιστούν τον αγώνα τους, έμεινε βαθιά χαραγμένη στη μνήμη της περιοχής.
Μέσα σε αυτό το κλίμα γεννήθηκε και ένα σύνθημα που έμελλε να αποκτήσει ιστορική βαρύτητα:
«Απαλλοτρίωση τώρα όλης της Κωπαΐδας χωρίς αποζημίωση»
Το αίτημα αυτό, που αρχικά φάνταζε αδιανόητο, ρίζωσε σταδιακά μέσα στην κοινωνία του κάμπου. Αργότερα, στα χρόνια της Κατοχής, το σύνθημα διαδόθηκε ακόμη περισσότερο μέσα από τις οργανώσεις της Αντίστασης και τελικά οδήγησε στην απαλλοτρίωση της Κωπαΐδας και στη διανομή της γης.
Η μεγάλη απεργία των κολλήγων έληξε έπειτα από δύο χρόνια σκληρού αγώνα. Παρά την πείνα, τις στερήσεις και την τρομοκρατία, οι αγρότες παρέμειναν ενωμένοι. Η καθολική συμμετοχή και η επιμονή τους ανάγκασαν τελικά τη Διεύθυνση της εταιρίας και τον διευθυντή Μακ Έλντερ να υποχωρήσουν και να αποδεχθούν σημαντικό μέρος των αιτημάτων τους.
Η εξέγερση των κολλήγων της Κωπαΐδας δεν υπήρξε μόνο μια αγροτική απεργία. Υπήρξε αγώνας κοινωνικής δικαιοσύνης. Αγώνας ανθρώπων που διεκδίκησαν το δικαίωμα να ζουν με αξιοπρέπεια πάνω στη γη που καλλιεργούσαν.
Και ίσως γι’ αυτό η μνήμη εκείνων των ανθρώπων παραμένει ακόμη ζωντανή στον κάμπο της Βοιωτίας. Γιατί η ιστορία της Κωπαΐδας δεν γράφτηκε μόνο από εταιρίες και συμβόλαια, αλλά και από πεινασμένους αγρότες που αρνήθηκαν να σκύψουν το κεφάλι.
Πηγές – στοιχεία:
Ιστορική αναφορά Πάνου Λάμπρου για την εξέγερση των κολλήγων της Κωπαΐδας καθώς και η φωτογταφία.
Το παρόν κείμενο αποτελεί ελεύθερη επεξεργασία και σύνθεση, με σεβασμό στη μνήμη των αγωνιστών.
ιστορική φωτογραφία αγροτικής κινητοποίησης σχετικής με τις διεκδικήσεις γης στην περιοχή της Κωπαΐδας και της Θήβας.
σύγχρονη καλλιτεχνική σύνθεση εμπνευσμένη από τους αγώνες των κολλήγων της Κωπαΐδας.
